Γράφει η Αναστασία Ελευθερία Κολυβά
Επιστρέφοντας από τη δουλειά και ενώ ήμουν στον ΗΣΑΠ, διάβασα ένα άρθρο του Κώστα Ονισένκο, Έλληνα δημοσιογράφου και ανταποκριτή που διαθέτει βαθιά γνώση του ουκρανικού ζητήματος, με τίτλο «Τα παραμύθια που πιστεύουν οι μεγάλοι: Η περίπτωση Πούτιν».
Το άρθρο αυτό εξηγεί ότι οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τον κόσμο μόνο λογικά, αλλά μέσω ιστοριών και αρχετύπων που είναι βαθιά ριζωμένα στο υποσυνείδητο και προκαλούν άμεσα συναισθήματα και αντιδράσεις. Χρησιμοποιεί τον Βλαντίμιρ Πούτιν ως χαρακτηριστικό παράδειγμα, δείχνοντας πώς η εικόνα του Ρώσου ηγέτη κατασκευάστηκε με τρόπο που να υπηρετεί συγκεκριμένα αφηγήματα.
Τι είχε πει ο Καρλ Γιουνγκ για τα αρχέτυπα
Και σκέφτομαι το εξής: Γιατί είμαστε τόσο ευάλωτοι στο να πιστεύουμε ορισμένα αφηγήματα και αρχέτυπα;
Η θεωρία των αρχετύπων, όπως αναπτύχθηκε από τον Ελβετό ψυχίατρο Καρλ Γιουνγκ, υποστηρίζει ότι ο ανθρώπινος νους περιέχει ορισμένα σχήματα που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε. Τα αρχέτυπα είναι κάτι σαν έμφυτα «καλούπια» που απλοποιούν τα πράγματα ώστε να τα καταλάβουμε καλύτερα.
Σύμφωνα με τον ψυχολόγο, είμαστε εξελικτικά προγραμματισμένοι να κατανοούμε τον κόσμο μέσα από αυτά, καθώς μας προσφέρουν έναν σύντομο δρόμο για να κατηγοριοποιούμε τους ανθρώπους και τις καταστάσεις, βάζοντάς τα σε κουτάκια που ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται εύκολα.
Το κλειδί για την κατανόηση αυτής της λειτουργίας βρίσκεται σε αυτό που ο Γιουνγκ ονόμασε συλλογικό ασυνείδητο. Σε αντίθεση με τις προσωπικές αναμνήσεις, οι οποίες προέρχονται από τις εμπειρίες της ζωής του ατόμου, το συλλογικό ασυνείδητο είναι κάτι που μοιράζονται όλοι οι άνθρωποι. «Κουβαλάμε» μια συλλογική κληρονομιά που έχει συσσωρευτεί από την εξελικτική πορεία του πολιτισμού και της ιστορίας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο άνθρωποι από εντελώς διαφορετικές εποχές, πολιτισμούς και γεωγραφικές περιοχές δημιουργούν αυθόρμητα τους ίδιους μύθους, τα ίδια σύμβολα και τις ίδιες κοινωνικές δομές.
Τα αρχέτυπα δεν είναι «κακά» από μόνα τους. Είναι μηχανισμοί επιβίωσης του εγκεφάλου που κάποιες φορές δεν μπορεί να απορροφήσει τον όγκο πληροφοριών και αλλαγών που συμβαίνουν.
Η απλοποίηση των καταστάσεων
Ελλοχεύουν οι κίνδυνοι, όταν η προπαγάνδα εργαλοποιεί αυτά τα «καλούπια». Η πραγματικότητα δεν είναι ασπρόμαυρη, αλλά πολυεπίπεδη και επιδέχεται πολλές διαφορετικές ερμηνείες που συχνά συγκρούονται, χωρίς όμως απαραίτητα να αναιρεί η μία την άλλη.
Συχνά κουραζόμαστε να αναλύουμε εις βάθος μια κατάσταση και προτιμούμε μια συναισθηματική ιστορία με πόνο και ανθρώπινες απώλειες. Έτσι, έχουμε μόνο την αίσθηση ότι καταλάβαμε. Στην πραγματικότητα όμως, ποιος μας εγγυάται ότι δεν μας σέρβιραν ένα παραμύθι, εάν δεν έχουμε φιλτράρει την κατάσταση με λογικά επιχειρήματα;
Μόλις το μυαλό μας «κουμπώσει» ένα πρόσωπο σε έναν συγκεκριμένο ρόλο, η κριτική μας ικανότητα ατονεί, καθώς απορρίπτουμε αυθόρμητα κάθε πληροφορία που αμφισβητεί το σενάριο που έχουμε υιοθετήσει. Πλάθουμε μια λανθασμένη εικόνα για τον άλλον, όχι με βάση το ποιος είναι στην πραγματικότητα, αλλά με βάση την ανάγκη μας να βρούμε μια ιστορία που να μας προσφέρει συναισθηματική ανακούφιση και ηθική ικανοποίηση.
Η «σωστή πλευρά της ιστορίας»
Συχνά ακούω να γίνεται λόγος για τη «σωστή πλευρά της ιστορίας». Είμαστε, λένε, στη σωστή πλευρά της ιστορίας επειδή υποστηρίζουμε τον Χ. Προσωπικά δεν συμφωνώ με αυτή την αντίληψη, γιατί η ιστορία κρίνεται μεταγενέστερα και όχι από αυτούς που τη βιώνουν εκείνη τη στιγμή, ενώ παράλληλα υποδηλώνει μια έπαρση. Ποιοι είμαστε εμείς να κρίνουμε τι είναι σωστό και να κουνάμε το δάχτυλο στους άλλους;
Καταλαβαίνω όμως γιατί οι άνθρωποι το λένε. Έχουμε την ανάγκη να πείσουμε τον εαυτό μας ότι είμαστε ηθικοί, ότι δεν έχουμε χάσει την ανθρωπιά μας και ότι έχουμε δίκιο. Μεγαλώνοντας κατάλαβα πόσο δύσκολο είναι να αποδεχθούμε ότι σφάλλαμε. Το να αποδεχτούμε ότι έχουμε άδικο σημαίνει ότι πρέπει να αναθεωρήσουμε τις απόψεις μας και να μειώσουμε το «εγώ» μας. Πόσο εύκολο όμως είναι να γίνει αυτό, έχοντας δομήσει την κοσμοθεωρία μας σε ορισμένες απόψεις;
Σε αυτό ακριβώς το σημείο, τα αρχέτυπα γίνονται το «καταφύγιο» της συνείδησής μας. Υιοθετώντας το αφήγημα της «σωστής πλευράς», δεν χρειάζεται πλέον να διαχειριστούμε την πιθανότητα να έχουμε κάνει λάθος. Είναι πολύ πιο εύκολο να νιώθουμε ότι ανήκουμε στους «καλούς» μιας ιστορίας, παρά να αναγνωρίσουμε ότι ίσως έχουμε πλανηθεί. Πιστεύουμε αυτόν που παρουσιάζεται ως «αντισυστημικός» ή «προοδευτικός», αλλά στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε τι ατζέντες μπορεί να εξυπηρετούν τα πρόσωπα αυτά.
Ο Κώστας Ονισένκο κλείνει το άρθρο του επισημαίνοντας ότι υπάρχει μία μερίδα Ελλήνων πολιτών που όχι μόνο θεωρούν ότι ο Πούτιν ο «σωτήρας» και η απάντηση στη «διεφθαρμένη Δύση», αλλά είναι σίγουροι ότι τάσσονται κατά του συστήματος και «βλέπουν» πέρα από το πέπλο της προπαγάνδας. Στην πραγματικότητα όμως, έχουν πέσει οι ίδιοι θύματα χειραγώγησης. Επέτρεψαν στα αρχέτυπα να απλοποιήσουν την κριτική τους σκέψη και να βλέπουν τους ανθρώπους μόνο μέσα από δίπολα: «καλός vs κακός, αριστερά vs δεξιά, μαύρο vs άσπρο».
Η πραγματικότητα όμως είναι σκληρή και θα κληθούμε να προσγειωθούμε, είτε το θέλουμε είτε όχι. Δεν είναι παραμύθια και συναισθηματισμοί. Είναι η ικανότητά μας να προσαρμοζόμαστε και να αποδεχόμαστε ότι υπάρχουν και «άβολες» αλήθειες.
