Ιστορικά, η ναυτιλία δεν προχώρησε επειδή αγνόησε τα λάθη της. Προχώρησε επειδή τα αναγνώρισε και τα μετέτρεψε σε κανόνες. Σήμερα, απέναντι στην άνοδο του σκιώδους στόλου, το ζήτημα δεν είναι μόνο η ασφάλεια, η ασφάλιση ή η συμμόρφωση με τις κυρώσεις. Είναι κάτι βαθύτερο. Είναι η σταδιακή αποδοχή μιας θεσμικής λήθης. Ο σκιώδης στόλος δεν παρακάμπτει απλώς τους κανόνες. Παρακάμπτει το πνεύμα τους.
Ο σκιώδης στόλος δεν προέκυψε επειδή «έσπασαν» οι κανόνες. Προέκυψε επειδή αμφισβητήθηκε στην πράξη η υποχρέωση και η βούληση των κρατών να ενεργούν υπεύθυνα, όπως επιτάσσει το πνεύμα των Ηνωμένων Εθνών. Ας είμαστε ειλικρινείς: κάποια κράτη αυταναιρέθηκαν με ιδία πολιτική βούληση. Η γεωπολιτική πίεση δεν δημιούργησε την παραβίαση· δημιούργησε τη δικαιολογία.
Ο σκιώδης στόλος δεν εμφανίστηκε επειδή κατέρρευσε το ρυθμιστικό πλαίσιο της ναυτιλίας. Εμφανίστηκε επειδή έπαψε να θεωρείται αδιαπραγμάτευτο. Παλαιά πλοία, αδιαφανής ιδιοκτησία, εναλλασσόμενες σημαίες, περιορισμένη ή ανύπαρκτη ασφάλιση, σκόπιμη απενεργοποίηση συστημάτων εντοπισμού δεν συνιστούν καινοτομία. Συνιστούν επιστροφή σε πρακτικές που το ίδιο το σύστημα είχε, συνειδητά, εγκαταλείψει.
Το κρίσιμο σημείο δεν είναι ότι κάποιοι παίκτες παρακάμπτουν τους κανόνες. Αυτό συνέβαινε και θα συμβαίνει πάντα. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι κάποια μέλη της διεθνούς κοινότητας δείχνουν πρόθυμα να ανεχθούν αυτή την παράκαμψη, εφόσον εξυπηρετεί βραχυπρόθεσμες γεωπολιτικές ή εμπορικές ανάγκες.
Σε αυτό το σημείο ακριβώς αρχίζει η damnatio memoriae, δηλαδή η καταδίκη της μνήμης: όχι ως επίσημη κατάργηση των κανόνων, αλλά ως σιωπηρή αποσύνδεσή τους από τη συλλογική μνήμη που τους γέννησε.
Οι βασικοί κανόνες της ναυτιλίας δεν προέκυψαν από πολιτική ορθότητα ούτε από κάποια αφηρημένη περιβαλλοντική ευαισθησία. Προέκυψαν από τραύμα. Από ναυάγια, από διαρροές πετρελαίου, από απώλειες ανθρώπινων ζωών, από στιγμές όπου η κοινωνική ανοχή στον κίνδυνο του ναυτικού ατυχήματος διερήχθη απότομα και οριστικά.
Κάθε κρίση εμπιστοσύνης στο σύστημα άφηνε πίσω της έναν κανόνα. Κάθε μεγάλη αστοχία ή αποτυχία μετατρεπόταν, αργά και συχνά επώδυνα, σε θεσμική γνώση. Αυτή η συσσώρευση εμπειρίας είναι που έκανε τη ναυσιπλοΐα προβλέψιμη, ασφαλή και, τελικά, οικονομικά βιώσιμη και αποτελεσματική. Ο πραγματικός κίνδυνος σήμερα δεν είναι οι νέοι κίνδυνοι στη θάλασσα. Είναι η λήθη των αιτιών που γέννησαν τους κανόνες.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ανοχή στον σκιώδη στόλο λειτουργεί σαν μια επιλεκτική διαγραφή του παρελθόντος. Σαν να μην συνέβησαν ποτέ τα ατυχήματα και τα γεγονότα που κατέστησαν αναγκαίους τους κανόνες. Σαν να μην υπήρξαν καταστροφές και ανθρώπινες απώλειες, συστημικές αποτυχίες. Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι δεν πρόκειται για ανοιχτή σύγκρουση με το σύστημα. Δεν πρόκειται για μια αντιπαράθεση επιχειρημάτων, αλλά για κάτι πιο ύπουλο: για μια σιωπηρή αποκήρυξη της μνήμης του. Οι κανόνες παραμένουν τυπικά σε ισχύ, αλλά αποσυνδέονται από το νόημά τους. Όταν η μνήμη αποσυνδέεται, η συμμόρφωση μετατρέπεται σε επιλογή, όπως ακριβώς στη Ρώμη, όπου η damnatio memoriae δεν σήμαινε απλώς τιμωρία. Σήμαινε θεσμική εξαφάνιση, όπου τα ονόματα αξιωματούχων διεγράφονταν από κείμενα και μνημεία. Η damnatio memoriae δεν ήταν ιστορικό ατύχημα. Ήταν μέθοδος εξουσίας: όταν η μνήμη γίνεται επικίνδυνη, το σύστημα προσποιείται ότι δεν υπήρξε, με τρόπο θεσμικά ενδεδυμένο.
Ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (ΙΜΟ) συχνά παρουσιάζεται ως αργός, γραφειοκρατικός ή αναποτελεσματικός. Όμως αυτή η κριτική χάνει το ουσιώδες. Ο ΙΜΟ δεν σχεδιάστηκε για να «τρέχει» πίσω από την επικαιρότητα. Σχεδιάστηκε για να θυμάται.
Κάθε σύμβαση, κάθε αναθεώρηση, κάθε τεχνική απαίτηση αποτελεί αποτύπωμα ενός κόστους που πληρώθηκε στο παρελθόν. Ο ΙΜΟ λειτουργεί ως θεσμικό αρχείο εμπειρίας της παγκόσμιας ναυτιλίας. Η παράκαμψή του, επομένως, δεν είναι τεχνική αδυναμία, αλλά πολιτική και πολιτισμική επιλογή.
Ακριβώς γι’ αυτό, ο ρόλος του έχει όρια. Δεν μπορεί, και δεν πρέπει, να μετατρέπεται σε εργαλείο γεωπολιτικής διαχείρισης. Οφείλει να απλώνει τα πόδια του ίσαμε το πάπλωμα. Γιατί, αν επιχειρήσει περισσότερα, όπως σε θέματα ενέργειας και πολιτικής αντιπαράθεσης, κινδυνεύει να χάσει ακόμη κι αυτά που έχουν ήδη κατακτηθεί και συγκρατούν τη θεσμική συνέχεια του.
Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα δεν καταργεί τους κανόνες. Τους εφαρμόζει επιλεκτικά. Τους καθιστά προαιρετικούς για κάποιους και υποχρεωτικούς για άλλους. Αυτή η ασυμμετρία δεν προκαλεί άμεσα κρίση. Διαβρώνει, όμως, σταθερά την έννοια της κανονικότητας.
Η θεσμική μνήμη δεν χρειάζεται συνεχή επιβολή. Δεν διεκδικεί χώρο στο προσκήνιο. Δεν φωνάζει. Κάποιες παρουσίες δεν ζητούν τίποτα· αρκεί να γνωρίζουν ότι μπορούν, όποτε θελήσουν, να επιστρέψουν. Η μνήμη λειτουργεί ως γέφυρα: από τη λήθη προς τη συνέπεια, από την εξαίρεση προς τον κανόνα.
Η καλή ναυτιλία, δηλαδή η ναυτιλία που συμμορφώνεται με τους κανόνες, δεν είναι ηθικό πρόταγμα. Δεν είναι θέμα αρετής ή προθέσεων. Είναι θέμα συνέχειας. Η συμμόρφωση, η επαρκής ασφάλιση, η ποιότητα του στόλου, η ιχνηλασιμότητα των δραστηριοτήτων δεν αποτελούν κόστος. Αποτελούν μηχανισμούς μνήμης. Είναι αυτά που επιτρέπουν στο σύστημα να παραμένει προβλέψιμο σε περιόδους αβεβαιότητας. Αποτελούν εχέγγυα διαφάνειας τόσο για τις Αρχές όσο και για τους επενδυτές και τους συναλλασσόμενους. Σε έναν κόσμο γεωπολιτικής ασυνέχειας, η μνήμη μετατρέπεται σε στρατηγικό πλεονέκτημα.
Συνεπώς, ο σκιώδης στόλος δεν είναι πρόβλημα επειδή υπάρχει. Είναι πρόβλημα επειδή κινδυνεύει να θεωρηθεί αποδεκτή εξαίρεση της κανονικότητας. Όταν η εξαίρεση μετατρέπεται σε εναλλακτική, το σύστημα παύει να θυμάται πώς λειτουργεί.
Και ένα σύστημα που ξεχνά τον ίδιο του τον τρόπο λειτουργίας δεν καταρρέει θεαματικά. Απλώς επαναλαμβάνει τα λάθη που κάποτε είχε υποσχεθεί ότι δεν θα ξανακάνει. Η ναυτιλία έχει περάσει ξανά φάσεις λήθης και διόρθωσης. Κάθε φορά, η θεσμική μνήμη επέστρεφε όχι ως τιμωρία, αλλά ως ανάγκη για να διασφαλίσει την ασφάλεια, την περιβαλλοντική προστασία και, τελικά, το νόμιμο παγκόσμιο εμπόριο.
Η καλή ναυτιλία δεν κρύβεται. Περιμένει, μέχρι να πληρωθεί το καρέ.
