Η Ιωάννα Κουτσουράδη η κορυφαία Ελληνίδα φιλόσοφος της Κωνσταντινούπολης και διεθνώς αναγνωρισμένη ακαδημαϊκός, έφυγε από τη ζωή στις 2 Οκτωβρίου 2026, σε ηλικία 89 ετών, μόλις δύο ημέρες πριν συμπληρώσει τα 90 της χρόνια. Θεωρείται μια από τις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας φιλοσοφίας και ένα ζωντανό σύμβολο της Ρωμιοσύνης στην Πόλη, με το έργο της να επικεντρώνεται στην ηθική και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 4 Οκτωβρίου 1936.
Αποφοίτησε από το ιστορικό Ζάππειο Παρθεναγωγείο και στη συνέχεια σπούδασε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Κωνσταντινούπολης, από όπου έλαβε και το διδακτορικό της.
Ξεκίνησε την καριέρα της στην Κωνσταντινούπολη, δίδαξε στο Ερζερούμ (φιλοσοφία, λατινικά και γερμανική ποίηση) και το 1968 εντάχθηκε στο Πανεπιστήμιο Χατζέτεπε της Άγκυρας, όπου παρέμεινε μέχρι τη συνταξιοδότησή της το 2003. Αργότερα, ανέλαβε τη διδασκαλία Φιλοσοφίας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Πανεπιστήμιο Μαλτεπέ της Κωνσταντινούπολης.
Διετέλεσε πρόεδρος της Φιλοσοφικής Εταιρείας της Τουρκίας και υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Φιλοσοφικών Εταιρειών (FISP).
Στην Τουρκία χαρακτηριζόταν ευρέως ως «η δασκάλα των δασκάλων», ενώ το έργο της είχε παγκόσμιο αντίκτυπο, κερδίζοντας τον σεβασμό τόσο της διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας όσο και της πολιτικής ηγεσίας.
Αφιέρωσε τη ζωή της στην ανάπτυξη μιας φιλοσοφίας των αξιών (value knowledge), της ηθικής και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην πράξη. Μετέφρασε επίσης κορυφαία έργα του Ιμμάνουελ Καντ στα τουρκικά. Στα σημαντικότερα αγγλόφωνα και διεθνή συγγράμματά της περιλαμβάνονται:
Human Rights: Concepts and Problems (2012): Μια ανάλυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως ηθικών αρχών και η σημασία τους στη νομική πράξη.
The Death Penalty: Justice Or Revenge? (2019): Συλλογικός τόμος υπό την επιμέλειά της που εξετάζει τα ηθικά προβλήματα γύρω από τη θανατική ποινή.
The Idea and the Documents of Human Rights (2021): Εστίαση στο κενό γνώσης γύρω από το τι πραγματικά αποτελεί ανθρώπινο δικαίωμα.
Η προσφορά της αναγνωρίστηκε παγκοσμίως μέσα από δεκάδες βραβεία και τίτλους.
Η Ιωάννα Κουτσουράδη επέλεξε συνειδητά να μην εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη, παρά το γεγονός ότι έζησε από πρώτο χέρι τα τραγικά γεγονότα των Σεπτεμβριανών του 1955 σε ηλικία 18 ετών, καθώς και τις μετέπειτα απελάσεις. Η στάση της αυτή καθορίστηκε από μια βαθιά φιλοσοφική και υπαρξιακή θεώρηση, αυτά δε που έζησε στα Σεπτεμβριανά, μετουσιώθηκαν σε απάντηση-άρνηση για τυχόν φυγή της: Έμεινε, λοιπόν, γιατί πίστευε ότι η φυγή θα ήταν μια υποχώρηση απέναντι στο κακό, ενώ η παραμονή και η πνευματική προσφορά ήταν η δική της έμπρακτη αντίσταση.
Τη νύχτα των πογκρόμ (6-7 Σεπτεμβρίου 1955), η ίδια και η μητέρα της βρίσκονταν στην Αντιγόνη (Kınalıada), η οποία προστατεύτηκε πλήρως χάρη στην ηθική άρνηση ενός τοπικού αστυνομικού διευθυντή να επιτρέψει στους παρακρατικούς να αποβιβαστούν στο νησί: Η σωτηρία του νησιού οφειλόταν σε αυτόν τον έναν μόνο άνθρωπο: τον Τούρκο αστυνομικό διευθυντή του νησιού. Οργάνωσε αμέσως τους ντόπιους (Ρωμιούς, Τούρκους και Αρμένιους), στάθηκε στην αποβάθρα και ξεκαθάρισε στους εισβολείς ότι αν πατούσαν το πόδι τους στο νησί, θα άνοιγε πυρ. Οι παρακρατικοί υποχώρησαν και η Αντιγόνη ήταν το μόνο μέρος που έμεινε ανέπαφο.
Την επόμενη μέρα, περπατώντας στους κατεστραμμένους δρόμους της Πόλης μέσα στη μυρωδιά των καμένων υφασμάτων και των λαδιών, η Κουτσουράδη οδηγήθηκε σε ένα θεμελιώδες συμπέρασμα: Ένας και μόνο άνθρωπος, με υψηλές ηθικές αξίες, έχει τη δύναμη να αλλάξει την ιστορία και να σώσει ζωές. Αυτή η διαπίστωση τη ώθησε να στραφεί στη φιλοσοφία και να αφιερώσει τη ζωή της στην εκπαίδευση ανθρώπων με τέτοιο ήθος: το τυφλό μίσος του όχλου από τη μία και η ηθική γενναιότητα ενός αστυνομικού από την άλλη, έγινε το θεμέλιο της φιλοσοφίας της: κατάλαβε ότι η ηθική στάση του ατόμου μπορεί να νικήσει τη συλλογική βαρβαρότητα.
Για την Κουτσουράδη, η ταυτότητα του ανθρώπου δεν περιοριζόταν σε εθνικά σύνορα. Θεωρούσε ότι η αποστολή της ήταν να διδάξει την «τέχνη του να είσαι άνθρωπος» και τα ανθρώπινα δικαιώματα εκεί ακριβώς όπου υπήρχε η μεγαλύτερη ανάγκη. Αντί να επιλέξει την οδό της μετανάστευσης, προτίμησε να παλέψει εκ των έσω για τη δημιουργία μιας κοινωνίας αξιών στην Τουρκία. Άλλωστε αναγνώριζε την φιλοσοφία ως οικουμενική πατρίδα.
Αν και το όνομά της χρησιμοποιήθηκε ορισμένες φορές εναντίον της, η τεράστια πνευματική της εμβέλεια ανάγκασε το ακαδημαϊκό και πολιτικό κατεστημένο της Τουρκίας να τη σεβαστεί απόλυτα. Αναγνωρίστηκε ως εθνικό κεφάλαιο («η δασκάλα των δασκάλων»), γεγονός που της επέτρεψε να ιδρύσει τμήματα φιλοσοφίας και να επηρεάσει γενιές φοιτητών χωρίς να αναγκαστεί να συμβιβαστεί ή να φύγει. Έτυχε καθολικής αποδοχής και σεβασμού.
Το 1968, η Ιωάννα Κουτσουράδη ανέλαβε ένα φαινομενικά ακατόρθωτο έργο: να ιδρύσει από το μηδέν το Τμήμα Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Χατζέτεπε (Hacettepe University) της Άγκυρας, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής πόλωσης στην Τουρκία. Η στρατηγική της ακολούθησε μια πρωτοποριακή διαδρομή: Αντί να ακολουθήσει την παραδοσιακή δομή που περιόριζε τη φιλοσοφία στην ιστορία των ιδεών, η Κουτσουράδη εισήγαγε ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα σπουδών εστιασμένο στα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την Ηθική των Αξιών.
Κατάφερε να μετατρέψει το τμήμα σε ένα από τα πιο προοδευτικά και σεβαστά κέντρα φιλοσοφίας στη χώρα. Δίδαξε στους φοιτητές της πώς να αναλύουν τα καθημερινά προβλήματα της κοινωνίας μέσα από το πρίσμα της δικαιοσύνης, κερδίζοντας τον τίτλο «η δασκάλα των δασκάλων»: Η πλήρης καταξίωση.
Το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ένα άλλο δημιούργημά της : Στο ίδιο πανεπιστήμιο ίδρυσε αργότερα το Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, το οποίο έγινε επίσημη έδρα της UNESCO, σφραγίζοντας την παγκόσμια προσφορά της.
Η είδηση του θανάτου της Ιωάννας Κουτσουράδη στις 2 Οκτωβρίου 2026 προκάλεσε βαθιά συγκίνηση και στις δύο πλευρές του Αιγαίου, με τα μέσα ενημέρωσης να αναγνωρίζουν την απώλεια μιας παγκόσμιας πνευματικής προσωπικότητας.
Τα μεγάλα ειδησεογραφικά δίκτυα και ο ακαδημαϊκός κόσμος την αποχαιρέτησαν ως «Hocaların Hocası» (Η δασκάλα των δασκάλων). Τα αφιερώματα εστίασαν στο γεγονός ότι εκπαίδευσε γενιές Τούρκων φιλοσόφων και νομικών, ενώ τονίστηκε η τεράστια προσφορά της στην εδραίωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα. Πολιτικοί, πανεπιστήμια και πολιτιστικοί φορείς εξέδωσαν συλλυπητήριες ανακοινώσεις, εξαίροντας το ήθος και την πνευματική της ανεξαρτησία.
Τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης και οι φορείς της Ρωμιοσύνης στην Κωνσταντινούπολη την αποχαιρέτησαν ως το «ζωντανό σύμβολο του ελληνισμού της Πόλης». Τα δημοσιεύματα υπογράμμισαν τη συνειδητή της απόφαση να μην εγκαταλείψει ποτέ τη γενέτειρά της και να αποτελέσει μια γέφυρα πολιτισμού και ανθρωπισμού ανάμεσα στους δύο λαούς.
Η Ιωάννα Κουτσουράδη μιλούσε σπάνια για τον εαυτό της, αλλά όταν το έκανε, οι τοποθετήσεις της για την ελληνική της ταυτότητα και τη συνύπαρξη στην Κωνσταντινούπολη ήταν μάθημα φιλοσοφίας. Για τη γλώσσα και την ταυτότητα, έλεγε:
«Γεννήθηκα Ρωμιά στην Κωνσταντινούπολη. Η ελληνική γλώσσα είναι η μητρική μου, η γλώσσα στην οποία έμαθα να σκέφτομαι τις πρώτες μου έννοιες στο Ζάππειο. Όμως η φιλοσοφία με έμαθε να βλέπω τον άνθρωπο πέρα από ταμπέλες. Δεν ένιωσα ποτέ ξένη στην Άγκυρα ή στην Πόλη, γιατί η δική μου πατρίδα είναι οι αξίες του ανθρώπου.»
Για τη συνύπαρξη και την ιδιότητα του πολίτη: και σε ερωτήσεις για το πώς βίωνε τη θέση της ως μέλος της ελληνικής μειονότητας, τόνιζε συχνά: «Το πρόβλημα δεν είναι η εθνικότητα, αλλά η έλλειψη γνώσης για το τι σημαίνει ανθρώπινο δικαίωμα. Όταν διδάσκεις έναν άνθρωπο να σκέφτεται ηθικά, παύει να σε βλέπει ως “άλλο” και σε βλέπει ως συνάνθρωπο. Αυτό προσπάθησα να κάνω σε όλη μου τη ζωή στην Τουρκία.»
Η δεν άφησε πίσω της απλώς θεωρίες, αλλά μια φιλοσοφία ζωής και πράξης. Τα αποφθέγματά της αντανακλούν τη βαθιά της πίστη στην αξία του ανθρώπου, την ηθική ευθύνη του ατόμου και τη σημασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Για την Ηθική και την Αξία του Ανθρώπου: «Η ηθική στάση ενός και μόνο ανθρώπου μπορεί να αλλάξει την πορεία της ιστορίας και να σώσει ζωές απέναντι στη μαζική βαρβαρότητα.»,
«Το να είσαι άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα βιολογικό δεδομένο, αλλά μια τέχνη που διδάσκεται και μια καθημερινή προσπάθεια.»,
«Η φιλοσοφία δεν είναι για να κλείνεται στα πανεπιστήμια. Είναι το εργαλείο για να βλέπουμε τον άνθρωπο πέρα από ταμπέλες, εθνικότητες και σύνορα.»
Για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα: «Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι απλές νομικές διατάξεις. Είναι ηθικές απαιτήσεις που προστατεύουν την ίδια την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.»,
«Το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι η έλλειψη νόμων, αλλά το κενό γνώσης γύρω από το τι συνιστά πραγματικά ένα ανθρώπινο δικαίωμα.»,
«Όταν διδάσκεις έναν άνθρωπο να σκέφτεται ηθικά, παύει να βλέπει τον διπλανό του ως “άλλο” ή ως απειλή και τον βλέπει ως συνάνθρωπο.»
Για την Παιδεία και τη Σκέψη: «Αν μάθουμε στα παιδιά να σκέφτονται κριτικά και φιλοσοφικά από νωρίς, χτίζουμε μια κοινωνία που θα προστατεύει αυτόματα τη δικαιοσύνη.»
«Η δική μου πατρίδα δεν περιορίζεται σε γεωγραφικά όρια. Πατρίδα μου είναι οι παγκόσμιες αξίες του ανθρώπου.»
Αποχαιρετώντας αυτή τη μοναδικά σπουδαία Ρωμιά, παραθέτω ένα ενδιαφέρον αφιέρωμα με τίτλο «Μια ζωή αφιερωμένη στις αξίες» που το υπογράφει η Demet Cengizκαθώς και μία συνέντευξη που παραχώρησε στο Σισμανόγλειο Μέγαρο τον Ιανουάριο του 2021 όταν το Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη πραγματοποίησε ένα εκτενές αφιέρωμα στο πλαίσιο της σειράς «Πρόσωπα και Άνθρωποι». Η βιντεοσκοπημένη συνέντευξη με την Ιωάννα Κουτσουράδη είναι ολόκληρη στα ελληνικά (με τουρκικούς υπότιτλους): Εκεί μιλά για τη ζωή της ως Ρωμιά της Πόλης, τις δυσκολίες στα πρώτα ακαδημαϊκά της βήματα και το πώς βλέπει το μέλλον της ανθρωπότητας.
Η Κουτσουράδη εφάρμοσε το φιλοσοφικό της σύστημα «περί ορθής αξιολόγησης» πάνω στα δύο φλέγοντα σύγχρονα παγκόσμια προβλήματα, προσεγγίζοντάς τα έξω από πολιτικές σκοπιμότητες: το προσφυγικό ζήτημα και τη μετανάστευση.
Ζώντας στην Τουρκία –μια χώρα που δέχτηκε εκατομμύρια πρόσφυγες λόγω του πολέμου στη Συρία η Κουτσουράδη είχε ενεργή δημόσια στάση:
Υπερασπίστηκε την ηθική υποχρέωση προστασίας: Υποστήριζε ότι η ιδιότητα του «πρόσφυγα» είναι μια κατάσταση ακραίας ευαλωτότητας όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απειλείται άμεσα. Επομένως, η υποδοχή και η προστασία αυτών των ανθρώπων δεν είναι ζήτημα «φιλανθρωπίας» ή πολιτικής επιλογής ενός κράτους, αλλά αδιαπραγμάτευτη ηθική υποχρέωση που απορρέει από τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Άσκησε κριτική στη γραφειοκρατία των συνόρων: Άσκησε κριτική διεθνώς (τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία) για τον τρόπο που οι κυβερνήσεις εργαλειοποιούν τους μετανάστες, μετατρέποντάς τους σε αριθμούς και γεωπολιτικά πιόνια, αντί να τους αντιμετωπίζουν ως πρόσωπα με δικαιώματα.
Για την τρομοκρατία και τη συνακόλουθη βία πρόταξε την ηθική τους απογύμνωση: Η τρομοκρατία αποτελεί την απόλυτη άρνηση της φιλοσοφίας των αξιών. Είναι η πράξη όπου ο άνθρωπος παύει ολοκληρωτικά να βλέπει τον «άλλο» ως αξία και τον μετατρέπει σε μέσο για την επίτευξη ενός ιδεολογικού ή θρησκευτικού σκοπού.
Αναφέρθηκε εμφαντικά για το λάθος της «συλλογικής ενοχής»: Προειδοποιούσε έντονα τον διεθνή Τύπο και τους πολιτικούς να μην συγχέουν τα θύματα με τους θύτες. Τόνιζε ότι η σύνδεση των προσφυγικών ροών με την τρομοκρατία αποτελεί μια «λογική και ηθική πλάνη», καθώς οι πρόσφυγες εγκαταλείπουν τις εστίες τους ακριβώς για να γλιτώσουν από τη βία των τρομοκρατών.
Θεωρούσε πως η τρομοκρατία αντιμετωπίζεται μέσω της παιδείας: Η ίδια επέμενε ότι η τρομοκρατία δεν αντιμετωπίζεται μόνο με στρατιωτικά μέσα, αλλά ριζικά, μέσω της εκπαίδευσης των αξιών. Μόνο αν αποδομηθεί το δογματικό υπόβαθρο που γεννά τον φανατισμό στο μυαλό των νέων ανθρώπων, μπορεί να υπάρξει μακροπρόθεσμη ειρήνη.
Η μοναδικά σπουδαία Ρωμιά φιλόσοφος θα οδηγηθεί στην τελευταία της κατοικία στο Ελληνικό Ορθόδοξο Νεκροταφείο του Σισλί στην Κωνσταντινούπολη.
Καλό σου ταξίδι, Δασκάλα των Δασκάλων.
Μιχάλης Κονιόρδος, εκπαιδευτικός https://www.core-econ.org/ , επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin
