Στο δημόσιο διάλογο έχει παγιωθεί ένας χαρακτηρισμός: «απρόβλεπτη Τουρκία», «απρόβλεπτος Ερντογάν». Ο όρος λειτουργεί επικοινωνιακά· μεταφέρει αίσθηση αστάθειας και αιφνιδιασμού. Το κρίσιμο όμως ερώτημα δεν είναι πολιτικό, αλλά νομικό:
Μπορεί η τουρκική στάση να θεωρηθεί «απρόβλεπτη μεταβολή περιστάσεων» υπό την έννοια του δικαίου;
Η απάντηση, με δογματική αυστηρότητα, είναι αρνητική.
Τι είναι «απρόβλεπτο» κατά το δίκαιο;
Στο δίκαιο η έννοια του απροβλέπτου συνδέεται κυρίως:
με την ανωτέρα βία (άρθρο 336 ΑΚ), με τη θεωρία της υπέρμετρης επαχθότητας (άρθρο 388 ΑΚ).
Η νομολογία έχει διαμορφώσει σαφή κριτήρια. Το απρόβλεπτο, αξιολογείται αντικειμενικά (όχι υποκειμενικά), κρίνεται ex ante, με βάση τα δεδομένα του χρόνου σύναψης, αφορά γεγονός που υπερβαίνει τον συνήθη κύκλο κινδύνων.
Δεν αρκεί το αιφνιδιαστικό στοιχείο. Απαιτείται απόκλιση από την κανονικότητα της ιστορικής και πραγματικής εμπειρίας.
Το δίκαιο δεν εξετάζει εντυπώσεις. Εξετάζει δομές κινδύνου.
Η διεθνής διάσταση clausula rebus sic stantibus
Σε διεθνές επίπεδο, η αντίστοιχη ρύθμιση αποτυπώνεται στο άρθρο 62 της Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών (θεμελιώδης μεταβολή περιστάσεων – clausula rebus sic stantibus).
Η εφαρμογή της είναι εξαιρετικά περιοριστική και προϋποθέτει:
Θεμελιώδη μεταβολή περιστάσεων.
Απρόβλεπτο χαρακτήρα.
Ανατροπή της ουσιώδους βάσης συναίνεσης.
Μη ενσωμάτωση του σχετικού κινδύνου στη συμφωνία.
Η διεθνής πρακτική είναι φειδωλή. Τα κράτη δεν μπορούν να επικαλούνται «απρόβλεπτο» κάθε φορά που μια εξέλιξη τα δυσχεραίνει. Ο κίνδυνος που είναι εγγενής στο γεωπολιτικό περιβάλλον δεν συνιστά νομική έκπληξη.
Πολιτικός χαρακτηρισμός και νομική αξιολόγηση
Ο χαρακτηρισμός του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως «απρόβλεπτου» είναι εσφαλμένη αποτίμηση. Το δίκαιο όμως εξετάζει:
συνέπεια πολιτικής,
ιστορική διαδρομή,
διακηρυγμένους στόχους,
επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς.
Η τουρκική πολιτική των τελευταίων δεκαετιών εμφανίζει:
σταθερή αναθεωρητική ρητορική,
συστηματική αμφισβήτηση θαλάσσιων ζωνών,
μοτίβο κλιμάκωσης–αποκλιμάκωσης,
εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών,
γεωπολιτική πίεση ως διαπραγματευτικό εργαλείο.
Τα στοιχεία αυτά δεν συγκροτούν έκτακτο φαινόμενο. Συνιστούν διαχρονική στρατηγική.
Το προβλέψιμο μοτίβο έντασης δεν είναι νομικά «απρόβλεπτο». Είναι ενσωματωμένος κίνδυνος.
Πότε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί νομικά απρόβλεπτη;
Μια κρατική συμπεριφορά θα μπορούσε να θεωρηθεί νομικά απρόβλεπτη εάν:
εγκατέλειπε αιφνιδίως πάγιο δόγμα,
υιοθετούσε εντελώς νέο γεωπολιτικό προσανατολισμό,
κινούνταν εκτός των διακηρυγμένων στρατηγικών της στόχων.
Δεν παρατηρείται τέτοια ρήξη.
Η επιδίωξη γεωπολιτικής αναβάθμισης της Τουρκίας είναι δηλωμένη. Η αναθεωρητική της στάση είναι καταγεγραμμένη. Η χρήση της έντασης ως διαπραγματευτικού εργαλείου είναι επαναλαμβανόμενη.
Άρα, από νομική σκοπιά, δεν πρόκειται για απρόβλεπτη μεταβολή περιστάσεων. Πρόκειται για προβλέψιμο γεωπολιτικό παράγοντα.
Το στρατηγικό σφάλμα της λέξης «απρόβλεπτος»
Η έννοια της απροβλεψιμότητας παράγει ψυχολογία αιφνιδιασμού, αίσθηση χάους, απορρύθμιση στρατηγικού σχεδιασμού.
Αν όμως ένας δρών είναι προβλέψιμα αναθεωρητικός, τότε τα μοτίβα του χαρτογραφούνται, οι κύκλοι κλιμάκωσης αναλύονται, τα περιθώρια αντίδρασης προετοιμάζονται.
Το πρόβλημα δεν είναι η αστάθεια. Είναι η σταθερή, δομημένη πίεση.
Και αυτή απαιτεί θεσμική προετοιμασία, όχι ρητορική δραματοποίηση.
Νομικό συμπέρασμα
Με βάση τα κριτήρια της ανωτέρας βίας, τη θεωρία της υπέρμετρης επαχθότητας, την έννοια της θεμελιώδους μεταβολής περιστάσεων της Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, η τουρκική στάση δεν πληροί την έννοια του «απροβλέπτου».
Εντάσσεται σε ιστορικό πρότυπο.
Αποτελεί ενσωματωμένο γεωπολιτικό κίνδυνο.
Δεν ανατρέπει αιφνιδίως θεμελιώδη δεδομένα.
Ο όρος «απρόβλεπτος» είναι πολιτικός χαρακτηρισμός, όχι νομική κατηγορία.
Η ουσία της διαφοράς
Το απρόβλεπτο αιφνιδιάζει.
Το προβλέψιμο υποχρεώνει σε οργάνωση.
Η Τουρκία δεν συνιστά παράγοντα αιφνίδιας νομικής ανατροπής.
Συνιστά σταθερό, δομημένο και διαρκή γεωπολιτικό δρώντα.
Αυτό δεν μειώνει τη σοβαρότητα του ζητήματος.
Την αυξάνει.
Διότι η αντιμετώπιση του προβλέψιμου απαιτεί στρατηγική συνέπεια όχι ρητορική ερμηνεία.
Βιβλιογραφική αναφορά:
