Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ δεν πρέπει να διαβαστεί ως τεχνική προσαρμογή ή ως μια ακόμη διαφωνία στο εσωτερικό ενός διεθνούς Οργανισμού. Αντιθέτως, αποτελεί ένδειξη μιας βαθύτερης δομικής μετατόπισης: το τέλος της εποχής όπου η παγκόσμια αγορά πετρελαίου μπορούσε να ρυθμίζεται μέσω ενός ενιαίου, συντονισμένου καρτέλ.
Σε ένα διεθνές σύστημα που ήδη δοκιμάζεται από πολέμους, ενεργειακή αστάθεια και την επιστροφή της γεωπολιτικής ως κυρίαρχου παράγοντα, η κίνηση των ΗΑΕ λειτουργεί ως επιβεβαίωση ότι ο ΟΠΕΚ δεν αποτελεί πλέον μηχανισμό επιβολής ισχύος, αλλά χώρο διαχείρισης εσωτερικών αντιφάσεων.
Η ψευδαίσθηση της συλλογικής ενεργειακής ισχύος
Ο ΟΠΕΚ βασίστηκε ιστορικά σε μια θεμελιώδη προϋπόθεση: ότι τα κράτη-μέλη έχουν συγκλίνοντα συμφέροντα γύρω από τη διαχείριση της προσφοράς πετρελαίου. Αυτή η υπόθεση, ωστόσο, έχει προ πολλού διαβρωθεί.
Τα ΗΑΕ αποτελούν την πιο χαρακτηριστική απόδειξη. Με μια οικονομία που δεν εξαρτάται πλέον μονοσήμαντα από το πετρέλαιο, αλλά από την ένταξή της στις παγκόσμιες ροές κεφαλαίου, δεν έχουν κανένα στρατηγικό κίνητρο να περιορίζουν την παραγωγική τους ικανότητα στο όνομα μιας συλλογικής συμφωνίας που εξυπηρετεί ολοένα και λιγότερο τα δικά τους συμφέροντα.
Η έξοδος, επομένως, δεν είναι ρήξη με τον ΟΠΕΚ. Είναι η λογική κατάληξη μιας μακράς αποσύνδεσης.
Η γεωπολιτική πραγματικότητα διαλύει τα καρτέλ
Ακόμη πιο κρίσιμη είναι η γεωπολιτική διάσταση. Ο πόλεμος με το Ιράν δεν αποκάλυψε απλώς τις αδυναμίες της περιφερειακής ασφάλειας, αλλά ανέδειξε και την εσωτερική αντίφαση ενός Οργανισμού που περιλαμβάνει κράτη με αντικρουόμενες στρατηγικές προτεραιότητες.
Δεν είναι δυνατόν, στο ίδιο θεσμικό πλαίσιο, να συνυπάρχουν κράτη που αντιμετωπίζουν άμεσες απειλές ασφάλειας από άλλους βασικούς παίκτες του ίδιου Οργανισμού.
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο προβληματική στο πλαίσιο του ΟΠΕΚ+, όπου η παρουσία της Ρωσίας μετατρέπει τον ενεργειακό συντονισμό σε προέκταση γεωπολιτικών ανταγωνισμών που δεν έχουν καμία σχέση με την αγορά πετρελαίου αυτή καθαυτή.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η επιλογή των ΗΑΕ δεν είναι απλώς λογική. Είναι σχεδόν αναπόφευκτη.
Ο ΟΠΕΚ ως θεσμός που χάνει το αντικείμενό του
Η βασική αδυναμία του ΟΠΕΚ σήμερα δεν είναι οι εσωτερικές διαφωνίες του, αλλά η δομική απώλεια του εργαλείου που τον καθιστούσε ισχυρό: της πλεονάζουσας παραγωγικής ικανότητας που μπορούσε να ενεργοποιηθεί συλλογικά για τη σταθεροποίηση της αγοράς.
Αυτό το εργαλείο πλέον συγκεντρώνεται σε ελάχιστους παίκτες, και κυρίως σε κράτη που δεν έχουν πλέον ισχυρό κίνητρο να λειτουργούν συλλογικά.
Με την αποχώρηση των ΗΑΕ, ο ΟΠΕΚ δεν χάνει απλώς ένα μέλος. Χάνει έναν από τους λίγους παραγωγούς που μπορούσαν να δώσουν πρακτικό περιεχόμενο στην έννοια της “αγοράς υπό διαχείριση”.
Μια νέα ενεργειακή τάξη χωρίς καρτέλ
Η ουσία της εξέλιξης είναι ότι το διεθνές ενεργειακό σύστημα μεταβαίνει σταδιακά από ένα μοντέλο συντονισμού σε ένα πολυκεντρικό, ανταγωνιστικό περιβάλλον. Σε αυτό το περιβάλλον, τα κράτη δεν επιδιώκουν πλέον τη συλλογική σταθερότητα, αλλά τη μέγιστη δυνατή εθνική ευελιξία.
Η αποχώρηση των ΗΑΕ δεν προκαλεί αυτή τη μετάβαση. Την επιβεβαιώνει.
Και υπό αυτή την έννοια, ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι σημαίνει αυτή η κίνηση για τον ΟΠΕΚ. Είναι αν ο ΟΠΕΚ έχει ακόμη λόγο ύπαρξης σε έναν κόσμο όπου οι βασικοί του παίκτες δεν πιστεύουν πλέον στο ίδιο του το θεμέλιο.
* Ο Θόδωρος Τσίκας είναι πολιτικός επιστήμονας-διεθνολόγος, επικεφαλής του Προγράμματος «Θεωρία και Πρακτική των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)
