Μολονότι μιλάμε για το Μπέλφαστ και την Βόρεια Ιρλανδία, που τελεί στην γνωστή ιδιότυπη πολιτική-διοικητική κατάσταση, οι ταραχές και τα επεισόδια που ξέσπασαν έπειτα από την απόπειρα αποκεφαλισμού του 44χρονου Στίβεν Όγκιλβι από τον 30χρονο Σουδανό αιτούντα άσυλο από το Σουδάν, Χάντι Αλοντίντ, είναι μια χαρακτηριστική εικόνα της «μετά Brexit» Βρετανίας.
Ούτως ή άλλως, το Ηνωμένο Βασίλειο τραντάζεται από τις αντιδράσεις γύρω από την «υπόθεση Νόβακ», και το ξέσπασμα του αντιμεταναστευτικού κινήματος «Ενώστε το Βασίλειο – Unite the Kingdom», με διαδηλώσεις στις οποίες συμμετέχουν πολλές δεκάδες ακόμα και εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου.
Αναμφίβολα, ζούμε τους βίαιους επιθανάτιους σπασμούς του Βρετανικού πολυπολιτισμικού μοντέλου. Ωστόσο η ερμηνεία αυτή αντιπροσωπεύει την αφετηρία ενός προβληματισμού, όχι το τέλος του. Φυσικά υπάρχει και η ιδεολογία των ανοιχτών συνόρων, σε όλες τις παραλλαγές της, υπερφιλελεύθερες ή αριστερές, που αρνείται την πραγματικότητα αυτήν και τα χρεώνει όλα σε έναν ρατσισμό που τον αντιμετωπίζει με όρους «απόλυτου κακού». Λες και ο υπαρκτός ρατσισμός, εκείνος που εκδηλώνεται στις πιο ακραίες εκφράσεις των αντιδράσεων και στοχοποιεί συλλήβδην τους ξένους, δεν υποδαυλίζεται από το εξ ίσου υπαρκτό αδιέξοδο της πολυπολιτισμικότητας, αλλά είναι κάτι σαν την πληγή του Φαραώ που βρέχει ακρίδες.
Στο δράμα που εκτυλίσσεται, που δεν είναι μοναχά της Βρετανίας, αλλά της Ευρώπης ολάκερης, έχει προστεθεί ένα επιπλέον επεισόδιο. Στο Ηνωμένο Βασίλειο μπορεί κανείς να το διαπιστώσει με την μεγαλύτερη σαφήνεια καθώς, τα τελευταία χρόνια επιταχυντής του αδιεξόδου της πολυπολιτισμικότητας, μάλιστα όχι μόνον αυτού αλλά και της ευρύτερης καταβύθισης των λαϊκών και μεσαίων τάξεων, και άρα της σφοδρότατης κοινωνικής και πολιτικής κρίσης που έχει ξεσπάσει, είναι το Brexit. Δηλαδή, η ίδια η ιδεολογία, και το πρότυπο πολιτικής που υποτίθεται ήρθε να εκφράσει την αντίδραση του κόσμου σε όλα αυτά, ενώ στην πράξη αποδεικνύεται ότι τα παροξύνει.
Σύνθημα του Brexit υπήρξε το “take back control”, και ένας βασικός πυλώνας του αφηγήματος ήταν το ιδεολόγημα του «πολωνού υδραυλικού»: ότι δηλαδή οι Ευρωπαίοι “μας παίρνουν τις δουλειές”. Ευρύτερα, η κριτική των εκφραστών του Brexit στην Ευρώπη, είναι ότι με την ‘υπερρύθμιση’ και τον λανθάνοντα σοβιετισμό της καθηλώνει αναπτυξιακά ένα Ηνωμένο Βασίλειο που ανεξάρτητο θα μπορούσε να καταστεί «Σιγκαπούρη του Ατλαντικού». Να ενσωματωθεί οργανικότερα στα οικονομικά δίκτυα της Αγγλόσφαιρας, ακόμη, να μεταβληθεί στον πόλο εκείνο που θα λειτουργούσε σαν τόπος συνάντησης και όσμωσης των παλαιών πόλων ισχύος του συστήματος –δηλαδή της Δύσης– με τα νέα αναδυόμενα κέντρα της Ανατολής.
Το αφήγημα αυτό είναι ταυτόχρονα δύο πράγματα, που στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου συνδυάζονται μεταξύ τους, λόγο του ιδιαίτερου ιστορικού του δρόμου. Έτσι η υπόσχεση για την αναβίωση της εθνικής κυριαρχίας εκφράζεται σ’ ένα σχήμα όπου η κυριαρχία δεν ήταν ακριβώς εθνική, αλλά αυτοκρατορική, και φέρνει μαζί της κάτι από τον απόηχο της παλιάς αποικιοκρατίας.
Ωστόσο το αίτημα να ξαναβρεί το Ηνωμένο Βασίλειο το χαμένο του μεγαλείο, δεν αντιλήφθηκε ότι η κατεύθυνση των ανέμων φυσάει προς την αντίθετη φορά από την εποχή που η Βρετανία «όριζε τα κύματα».
Στην πράξη, λοιπόν, το Brexit γύρισε μπούμερανκ.
Ως προς την μετανάστευση, το σοκ που προκάλεσε αντέστρεψε όντως τις ροές των Ευρωπαίων εργαζόμενων, που εγκατέλειψαν μαζικά το Ηνωμένο Βασίλειο. Ωστόσο αυτή η εξέλιξη εξέθεσε τα τεράστια κενά της οικονομίας σε εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό –ένας από τους λόγους για τους οποίους το περίφημο Εθνικό Σύστημα Υγείας της Αγγλίας (NHS) έχει πια καταρρεύσει και 7 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται σε λίστες αναμονής. Οι δε μεταναστευτικές ροές δεν ανακόπηκαν, αλλά αποκόπηκαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση: σαν αλυσιδωτή συνέπεια αυξήθηκε η ένταση εκείνων από την πάλαι ποτέ Κοινοπολιτεία, και ιδιαιτέρως από τις χώρες της στον μουσουλμανικό κόσμο. Μια εξέλιξη που επεξέτεινε την εσωτερική πολιτιστική και κοινωνική ρηγμάτωση στο εσωτερικό της χώρας, αντί να την θεραπεύσει.
Το μοτίβο της εκπυρσοκρότησης επαναλήφθηκε και σε γενικότερο επίπεδο: η ισχυρότερη ενσωμάτωση στα δίκτυα και τους εμπορικούς δρόμους της «Αγγλόσφαιρας», και ιδίως τις ΗΠΑ δεν ήρθε ποτέ. Αντιθέτως η οικονομία που επωφελήθηκε ως προς τούτο από το Μπρέξιτ ήταν η… ιρλανδική, που ενίσχυσε τον ρόλο της ως ατλαντική πύλη της Ευρώπης.
Δημογραφικά δε η αποσύνδεση από την ΕΕ δεν λειτούργησε σαν πολλαπλασιαστής ισχύος για το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο μετατοπίστηκε μεν εγγύτερα στην παλαιά σφαίρα επιρροής του, εντούτοις με ανεστραμμένη θα λέγαμε την φορά της ισχύος: ήταν η ισλαμοποίηση της Βρετανίας που εντάθηκε. Εν τέλει φαίνεται ότι το έσχατο στάδιο της αποικιοκρατίας, δεν είναι η ολοκλήρωσή της, αλλά η πολυπολιτισμική αποσύνθεση της παλαιάς μητρόπολης.
Που βρίσκεται τώρα το Ηνωμένο Βασίλειο; Ενώπιον της εντυπωσιακής αντίφασης, όσο και του τεράστιου αδιεξόδου όπου ο βασικός υπαίτιος του Brexit, Νάιτζελ Φάρατζ, να επικρατεί στις δημοσκοπήσεις με περίπου 30%. Ενώ η χώρα έχει αλλάξει 4 πρωθυπουργούς σε 4 χρόνια, και αμφότεροι Εργατικοί και Συντηρητικοί που χρεώθηκαν την αδυναμία διαχείρισης του Brexit να πασχίζουν να αγγίξουν το 20%.
Όσο για την πέραν των Εργατικών Αριστερά, εκεί ηγεμονεύουν εκεί οι Πράσινοι (11%), μολονότι πια το χρώμα τους δεν παραπέμπει περισσότερο στον περιβαλλοντισμό, αλλά στην στρατηγική συμμαχία που έχουν συνάψει με τα ριζοσπαστικά τζαμιά. Εξέλιξη που ήδη έχει οδηγήσει στην ανάδειξη ορισμένων στρατευμένων ισλαμιστών σε θέσεις εκλεγμένων αξιωματούχων. Δεξιότερα δε του Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ, για τον οποίον θα λέγαμε ότι είναι μια φιγούρα α λα Πάνος Καμμένος σε στεροειδή, υπάρχει μια διάσπασή του, το Restore Britain, που λαμβάνει προς το παρόν 3%-4% στις δημοσκοπήσεις, με τάση όμως ανοδική που ενισχύεται με τα τελευταία γεγονότα. Και δεν θα πρέπει να ξεχνάμε επίσης την ύπαρξη του Unite the Kingdom στους δρόμους, της κινηματικής θρυαλλίδας που επιτείνει την πολιτική στροφή προς τους σχηματισμούς αυτούς.
Το Ηνωμένο Βασίλειο φαίνεται να υποβάλει τον εαυτό του σε μια τραγική ομοιοπαθητική, ενισχύοντας τις δόσεις του φαρμάκου που το γονάτισε. Κάτι που επιτείνει την αίσθηση του αδιεξόδου. Την ίδια στιγμή, μάλιστα, που ο πόλεμος των πολιτισμών κλιμακώνεται στο εσωτερικό του –χαρακτηριστικά, οι συγκρούσεις της Μέσης Ανατολής, ο πόλεμος στο Ιράν ή το ισραηλο-παλαιστινιακό πλέον αντιπροσωπεύουν για την χώρα εσωτερικά ζητήματα– και οι συγκρούσεις λαμβάνουν πια τις διαστάσεις ενός «εμφύλιου πολέμου» όχι χαμηλής αλλά μέσης πλέον κλίμακας με επιθέσεις, επεισόδια και συγκρούσεις να βρίσκονται σε ημερήσια διάταξη. Και ενώ η παρακμή και η πληβειοποίηση των μεσαίων και κατώτερων «ιθαγενικών» στρωμάτων συνεχίζει, καθώς πλέον χάνουν τον οικονομικό τους ρόλο, μορφωτικά καταρρέουν, βυθίζονται ολοένα σε μια λούμπεν κουλτούρα, που εξυμνεί την βία και το έγκλημα σαν το μοναδικό κόψιμο δρόμου στην υποσχόμενη αλλά ανέφικτη πια διεκδίκηση της ευημερίας, και εξαρτώνται ολοένα περισσότερο από τα επιδόματα και το Εθνικό Σύστημα Υγείας που καταρρέι.
Προφανώς, η κατάσταση καθίσταται αντικείμενο εκμετάλλευσης και υποδαύλισης στο πλαίσιο του υβριδικού γεωπολιτικού πολέμου. Ο Έλον Μασκ στηρίζει με τις αναρτήσεις του ανοιχτά το χάος στους δρόμους. Οι Ρώσοι, που αποζητούν εκδίκηση για την αλληλεγγύη που έδειξε ο Μπόρις Τζόνσον στην Ουκρανία, επεμβαίνουν με τα bot και την εκστρατεία ψευδών ειδήσεων ώστε να ρίξουν ακόμα περισσότερο λάδι στην φωτιά.
Υπάρχουν πολλαπλές αναγνώσεις αυτού του αδιεξόδου. Εδώ, ας κρατήσουμε την γενικότερη. Το μοντέλο πολιτικής που συστήθηκε ως αντίπαλο δέος στην πολιτική των απογειωμένων στην παγκοσμιοποίηση ελίτ, επιτάχυνε αντί να αντιστρέψει την πτώση. Γεγονός που αποτελεί μείζονα ένδειξη για τα τεράστια αδιέξοδα και τους κινδύνους του πολιτικού ρεύματος το οποίο περιγράφεται με τον όρο λαϊκισμός.
Δεν είναι ότι επιστρέφουμε αντανακλαστικά στον τεχνοκρατικό υπερφιλελευθερισμό της μερκελικής Ευρώπης, ή της μπλαιρικής Αγγλίας, ή της πιο συγκρατημένης και αργής παραλλαγής του “τρίτου δρόμου” που δοκίμασαν οι Τόρις μετά τις πρωθυπουργίες του Τόνι Μπλέρ.Κι αυτό γιατί η παγκοσμιοποίηση που εξέθρεψε το προηγούμενο πρότυπο πολιτικής έχει τελειώσει οριστικά. Δεν ζούμε στην αιώνια λιακάδα της, αλλά αντίθετα σε μια εποχή μετάβασης και πολυκρίσης, όπου τα μεγάλα κοινωνικά ρήγματα παράγοντα από την ίδια την πραγματικότητα: ο πολυπολικός κόσμος, οι συγκρούσεις για την ανάδυση μιας νέας τάξης πραγμάτων, με τον Ευρασιανισμό ή την Τραμπική Αμερική, ο πληθωρισμός που προκύπτει σα συνέπεια της όξυνσης, ακόμη, η τεχνητή νοημοσύνη και η κλιματική αλλαγή.
Η στιγμή των «τζόκερ» και των γκρεμιστών μοιάζει να έχει παρέλθει. Φαίνεται και από την πελαγοδρόμηση του τραμπισμού στον πόλεμο με το Ιράν. Το ζήτημα είναι με τι θα υποκατασταθεί αυτό το πολιτικό υπόδειγμα. Η εποχή αποζητεί «θεραπευτές, πάντως». Το είδος της πολιτικής που πασχίζει να επουλώσει τα ρήγματα της πολυκρίσης, όχι να τα παροξύνει.
Επειδή μιλάμε για την Βρετανία, μπορούμε να επικαλεστούμε το παράδειγμα των «επίμονων κηπουρών». Οι κηπουροί, έλεγε κάποιος, υπηρετούν την ανθεκτικότητα. Μάχονται καθημερινά με την φθορά. Με την εντροπία. Ξεχορταριάζουν, μα ξέρουν πολύ καλά ότι αύριο τα χόρτα θα φυτρώσουν και πάλι. Σπέρνουν γνωρίζοντας ότι μια απότομη μεταβολή στον καιρό μπορεί να τους διαλύσει τον κήπο· όταν αυτό συμβεί, ξεκινούν πάλι από την αρχή. Η δουλειά τους είναι ένα διαρκής αγώνας για να θωρακίσουν την επικράτειά τους από το περιρρέον χάος, να δώσουν με την τάξη που αποκαθιστούν ένα περιθώριο ώστε η δημιουργία να κατισχύσει της διάλυσης.
Να θυμηθούμε και τις δικές μας πεζούλες, της δουλειάς που απαιτήθηκε για να κατασκευαστούν, η οποία στην κλίμακα των ορεινών όγκων φαντάζει του μυρμηγκιού, αλλά που καταφέρνει ωστόσο να τους μεταμορφώσει με την αυταπάρνηση και την επιμονή της. Η πολιτική μετάφραση αυτών των παραβολών ακόμα αναζητείται.
Στην Ελλάδα, μια αντίστοιχη ανάγκη καταγράφεται ως πλειοψηφική διαρκώς στις δημοσκοπήσεις τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο η βελόνα των νέων πολιτικών σχηματισμών που μας αυτοσυστήνονται έχει κολλήσει στους γκρεμιστές. Όποιος όμως καταφέρει να αποκωδικοποιήσει το νέο μήνυμα των καιρών, ίσως και να βρει το κλειδί της εξόδου από την πολιτική κρίση που ζούμε.
