Γράφει ο Αριστοτέλης Σταμούλας, Διευθυντής Ευρωπαϊκού Κέντρου Καταναλωτή Ελλάδας
*
Σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα, η αστυνομία συνέλαβε εννέα άτομα, μεταξύ των οποίων τον ιδιοκτήτη μεγάλης και πασίγνωστης αλυσίδας γρήγορης εστίασης, με πολύχρονη και έντονη δραστηριότητα ιδίως στον χώρο του delivery. Στο πλαίσιο έρευνας για φερόμενη απάτη λόγω μη απόδοσης ΦΠΑ, η οποία εκτιμάται ότι ζημίωσε το Δημόσιο κατά 25 εκατομμύρια ευρώ, στην πολυτελή κατοικία του ιδιοκτήτη φέρεται επιπλέον να εντοπίστηκαν περίπου ένα εκατομμύριο ευρώ σε μετρητά, μέρος των οποίων ήταν κρυμμένο σε ειδική κρύπτη.
Παρότι το θέμα αφορά προς το παρόν καταγγελλόμενες πράξεις που διερευνώνται και όχι αποδεδειγμένη ενοχή, αναδεικνύεται έντονα ο προβληματισμός μιας βαθύτερης αντίφασης, που υπερβαίνει τα όρια μιας ενδεχόμενης φορολογικής παράβασης: Η αντίφαση ανάμεσα στην επιχειρηματική επιτυχία και την κοινωνική ευθύνη που (πρέπει να) τη συνοδεύει. Η σύγκρουση ανάμεσα στην ιδιωτική επιδίωξη του κέρδους και στις συλλογικές υποχρεώσεις που καθιστούν δυνατή την επιχειρηματική ανάπτυξη. Στο τέλος-τέλος, η παραδοξότητα εύπορων προσώπων που δεν αρκούνται στην ήδη υπάρχουσα οικονομική ευημερία, αλλά επιδιώκουν την αύξηση του πλούτου τους, πράγμα θεμιτό, με τρόπο όμως που μεταφέρει το κόστος και τις συνέπειες στην κοινωνία.
Μια τέτοια αντίφαση συνιστά φαινόμενο, η προκλητικότητα του οποίου λαμβάνει ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις καθώς αποδομεί την (ελκυστική) ιδέα της επιχειρηματικής διάκρισης και της οικονομικής επιτυχίας και αποδυναμώνει τις βασικές έννοιες της κοινωνικής ευθύνης, των χρηστών συναλλακτικών ηθών και της αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Ίσως ακόμα περισσότερο επειδή εξισώνει την οικονομική υπεροχή με την ψευδαίσθηση ότι οι κανόνες που ισχύουν για τους πολλούς δεν αφορούν τους λίγους, για τους οποίους το σύστημα μπορεί να παρακαμφθεί, υπερβαίνοντας κάθε νομικό και ηθικό φραγμό.
Η επιχειρηματικότητα έχει τεράστια σημασία και πρέπει να ανταμείβεται όταν δημιουργεί αξία για τη χώρα, συμβάλλοντας στο ΑΕΠ, προσφέροντας θέσεις εργασίας και, γενικώς, αποφέροντας οφέλη που, πέρα από τον ίδιο τον επιχειρηματία, διαχέονται και στην κοινωνία. Όταν, όμως, χρησιμοποιείται ως όχημα για την απόσπαση αθέμιτων οικονομικών κερδών εις βάρος του κοινωνικού συνόλου, τότε η επιτυχία εισπράττεται ως έντονη κοινωνική απαξίωση.
Και εδώ τίθεται το (ρητορικό) ερώτημα κατά πόσο η ιδιωτική συσσώρευση πλούτου μπορεί να επιδιώκεται σε βάρος των κοινών υποχρεώσεων που καθιστούν δυνατή τη λειτουργία της ίδιας της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Αλλά και κατά πόσο ένας απλός εργαζόμενος ή επαγγελματίας, που πληρώνει κανονικά φόρους και εισφορές, μπορεί να νιώθει αδικημένος από την εικόνα ενός που πλουτίζει, επειδή ακριβώς αποφεύγει με κόλπα την τήρηση των ίδιων υποχρεώσεων.
Η επιχειρηματική επιτυχία δεν οικοδομείται αποκλειστικά πάνω στην επιχειρηματική ευφυΐα, το πρωτοποριακό όραμα, την επενδυτική πρωτοβουλία και την αποτελεσματική οργάνωση. Στηρίζεται εξίσου σε σημαντικό βαθμό, αφενός, στην εμπιστοσύνη και την αγοραστική προτίμηση των καταναλωτών, που δεν είναι απλώς ένα εμπορικό κεφάλαιο προς μετατροπή σε κέρδος, αφετέρου, στην εύρυθμη λειτουργία των θεσμών και την ύπαρξη ενός οργανωμένου και ευνομούμενου κράτους που εγγυάται κανόνες, διοικητική συνέχεια, ασφάλεια στις συναλλαγές και τη δίκαιη λειτουργία της αγοράς. Κάθε επιχείρηση απολαμβάνει τα πλεονεκτήματα αυτού του κοινωνικού και θεσμικού περιβάλλοντος, αλλά οφείλει με τη σειρά της να συμβάλλει και η ίδια στη συντήρησή του, εκπληρώνοντας τις νόμιμες φορολογικές της υποχρεώσεις και αποδίδοντας στο Δημόσιο τα αναλογούντα έσοδα που προορίζονται για την κάλυψη των συλλογικών αναγκών.
Η φοροδιαφυγή μιας επιχείρησης και, μάλιστα, κερδοφόρας δεν αποτελεί πράξη χωρίς αρνητικές συνέπειες. Η απώλεια δημόσιων εσόδων περιορίζει τους διαθέσιμους πόρους για κοινωνικές υπηρεσίες και υποδομές και μπορεί να επιβαρύνει, άμεσα ή έμμεσα, τους συνεπείς φορολογουμένους. Παράλληλα, δημιουργεί αθέμιτο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για τις επιχειρήσεις που αποφεύγουν τις νόμιμες υποχρεώσεις τους έναντι εκείνων που τις εκπληρώνουν.
Και αυτή είναι ίσως η πιο ουσιαστική διάσταση της κατάστασης επ’ αφορμή της παρούσας υπόθεσης: Η εμπιστοσύνη των καταναλωτών προς μια επιχείρηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή πηγή εσόδων, αποκομμένη από τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη συμμετοχική και ανταποδοτική συνεισφορά της στην κοινωνία. Η επιχειρηματική αξιοπιστία δεν κρίνεται μόνο από την ποιότητα των προϊόντων, το καλό μάρκετινγκ και τα κερδοφόρα οικονομικά αποτελέσματα, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο μια επιχείρηση σέβεται και λειτουργεί παραδειγματικά με τους κανόνες που έχουν τεθεί και ισχύουν για όλους.
Στο τέλος της ημέρας, το ανησυχητικό δεν είναι ότι ένας επιχειρηματίας επιδιώκει να γίνει πλουσιότερος. Η επιδίωξη του κέρδους αποτελεί όχι μόνο θεμιτό σκοπό, αλλά και πρωταρχικό κίνητρο της επιχειρηματικής πρωτοβουλίας και δραστηριότητας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επιθυμία για μεγαλύτερο πλούτο υπερβαίνει τα όρια της νομιμότητας, αλλά και της κοινωνικής συνεισφοράς. Διότι τότε η επιτυχία από υποδειγματικό δημιούργημα αξίας μετατρέπεται σε δόλιο μηχανισμό ιδιωτικοποίησης κερδών και κοινωνικοποίησης ζημιών. Και η απληστία παύει να δικαιολογείται (αν δικαιολογείται) ως απλή επιθυμία οικονομικής βελτίωσης και να καταλήγει σε ηθική αγανάκτηση προς όσους ενώ ήδη έχουν αποκτήσει πολλά, επιδιώκουν με αθέμιτα μέσα ακόμα περισσότερα.
Εάν οι καταγγελλόμενες πράξεις του συγκεκριμένου επιχειρηματία αποδειχθούν, τότε η είδηση εκατομμυρίων ευρώ καλά κρυμμένων σε μυστικές κρύπτες υπερπολυτελών βιλών δεν θα αποτυπώνει σχηματικά απλώς μια παρανομία. Θα συμπυκνώνει τη δυνατότητα της επιχειρηματικής επιτυχίας να αποσυνδέεται από τις υποχρεώσεις που καθιστούν δυνατή την ίδια την επίτευξή της, αντιβαίνοντας σε κανόνες και προδίδοντας την καταναλωτική εμπιστοσύνη. Και τότε αυτή η επιτυχία θα έχει καταφέρει να υποβιβαστεί σε βαρίδι για το κοινωνικό και θεσμικό περιβάλλον που όλα τα προηγούμενα χρόνια τη στήριζε.
