«Φαίνεται ότι εις τον τόπο μας όλα τα ζητήματα και αυτά ακόμη τα εύκολα και δεδηλωμένως ωφέλιμα είναι μοιραίο να λύνονται κατόπιν μακράς κυοφορήσεως και οδυνηρού τοκετού». (Εφ. Πατρίς, 23-2-1906)
Αυτή είναι η μάλλον… αισιόδοξη άποψη που εξέφραζε πριν από 120 χρόνια η εφημερίδα Πατρίς, καθώς σήμερα, με την εμπειρία ενός αιώνα και πλέον, μπορούμε να πούμε ότι στον τόπο μας τα περισσότερα εύκολα και ωφέλημα ζητήματα καταφέρνουμε να εξελίσσονται σε δύσκολα και να σέρνονται εσαεί.
Ένα τέτοιο διαχρονικό τέλμα είναι και η απουσία κρατικής μέριμνας για την απρόσκοπτη και αξιοπρεπή διαβίωση των φοιτητών. Ακόμα και σήμερα, πολλοί νέοι που δούλεψαν σκληρά στα μαθητικά θρανία και ονειρεύτηκαν σπουδές, ξυπνούν απότομα στην πραγματικότητα βλέποντας το όνειρό τους να μένει ανεκπλήρωτο λόγω οικονομικής αδυναμίας.
Η μάχη του επαρχιώτη φοιτητή με την πείνα και την ακρίβεια της Αθήνας
Όταν το 1837 ιδρύθηκε το πανεπιστήμιο, το οποίο ονομάστηκε «Οθώνειο» προς τιμή του ιδρυτή του, βασιλιά ‘Οθωνα, γράφτηκαν σ αυτό 52 νέοι φοιτητές και κάποιοι «ακροατές», θεσμός γερμανικής προέλευσης που το 1841 καταργήθηκε. Τα πρώτα χρόνια οι ολιγάριθμοι φοιτητές δεν αποτελούσαν μία διακριτή κοινότητα μεταξύ των πολιτών αλλά συγκαταλέγονταν στους «μαθητές» ή στους «νέους».
Με την πάροδο των ετών, όμως, ο αριθμός τους άρχισε να αυξάνεται. Αυτό είχε ως συνέπεια τη δημιουργία προβλήματος στέγασης και διαβίωσης το οποίο ήταν έντονο τόσο για τους νέους που έρχονταν να σπουδάσουν από επαρχιακές πόλεις του ελληνικού κράτους, αποκαλούμενοι και «ημεδαποί», όσο και για τους ομογενείς που προέρχονταν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, τα Επτάνησα και τη Βαλκανική και καταγράφονταν ως «αλλοδαποί».
Οι νέοι αυτοί αν δεν είχαν κάποιο συγγενή, συγχωριανό ή συμπατριώτη να τους φιλοξενήσει, γυρνούσαν τις γειτονιές, κυρίως της Πλάκας ή της Νεαπόλεως, που γειτνίαζαν με το πανεπιστήμιο, αναζητώντας ένα δωμάτιο το οποίο, πολλές φορές, νοίκιαζαν δύο και τρεις μαζί για να μοιραστούν τα έξοδα. Αυτές οι δυσκολίες διαβίωσης που αντιμετώπιζαν γέννησαν την επιθυμία συνασπισμού και ίδρυσης συλλογικοτήτων. Η αριθμητική τους δε αύξηση βοηθούσε στο να οργανωθούν, να αποκτήσουν «φωνή», να διεκδικούν και να πρωτοστατούν σε διάφορες πολιτικές και κοινωνικές εκδηλώσεις.
Η ανάγκη για τη δημιουργία ενός αποκλειστικά φοιτητικού χώρου ξεκίνησε αρκετά νωρίς με κάποιες βραχύβιες προσπάθειες δημιουργίας φοιτητικής λέσχης, το 1841 και 1859. Το1874, έγινε, ακόμα μία προσπάθεια ίδρυσης φοιτητικής λέσχης η οποία είχε εγκατασταθεί στην οδό Αιόλου, ακριβώς απέναντι από την εκκλησία της Αγίας Ειρήνης, στον πρώτο όροφο πάνω από το περίφημο πιλοπωλείο του Κατσίμπαλη. Το επόμενο χρόνο η λέσχη αυτή διαλύθηκε για πολιτικούς κυρίως λόγους. Η επομένη του 1895, στηρίχθηκε επί το πλείστον στην ιδιωτική πρωτοβουλία καθώς η οικονομική κατάσταση της χώρας (χρεωκοπία 1893) και η πολιτική αστάθεια δεν άφηναν περιθώρια για φοιτητική μέριμνα. Η λέσχη αυτή είχε εγκατασταθεί στο κτίριο Λουριώτη στην οδό Σταδίου.
Το πρώτo φοιτητικό συσσίτιο ή Φοιτητικό Εστιατόριο
Εκείνα τα χρόνια οι φοιτητές σύχναζαν σε διάφορά φθηνά καφενεία και έτρωγαν σε μπακαλοταβέρνες, τις περισσότερες φορές μάλιστα ρεφενέ. Πολλά παιδιά υποσιτίζονταν. Δύο καφενεία συγκέντρωναν τον φοιτητόκοσμο: το καφενείο «Κοραής» στην οδό Σόλωνος και ο «Γαμβέτας» στη γωνία της οδού Κοραή. Παράλληλα και σε άλλα πολλά ταβερνεία και μικρομάγαζα της συνοικίας Νεαπόλεως έτρωγαν οι φοιτητές, ενώ οι πιο ευκατάστατοι έτρωγαν στα εστιατόρια των Χαυτείων.
Μετα από τόσες και τόσες αποτυχίες ίδρυσης φοιτητικής λέσχης, το 1907 φάνηκε μία αισιόδοξη νέα προσπάθεια, όταν ο πρύτανης του Εθνικού Πανεπιστημίου, καθηγητής Νευρολογίας και Ψυχιατρικής, Μιχαήλ Κατσαράς (1860-1939), ο οποίος υπήρξε εμβληματική προσωπικότητα της ελληνικής ιατρικής, ο άνθρωπος που εισήγαγε την συστηματική διδασκαλία της Ψυχιατρικής στο ελληνικό πανεπιστήμιο, εξέφραζε την άποψή της ανάγκης μιας λέσχης με κύριο πυλώνα τη δημιουργία οικονομικού φοιτητικού συσσιτίου.
Να πως περιέγραφε το όραμά του για τη φοιτητική πρόνοια: «Ο φοιτητής οφείλει να καταλάβει ότι αποτελεί «ιδίαν αριστοκρατικήν ύπαρξιν», δήλωνε ο Κατσαράς, που δεν επιτρέπεται να συχνάζει και να τρώει σε «κοινά εστιατόρια και κοινότατα καφενεία συναγελαζόμενος μετά του πρώτου τυχόντος». Αντιθέτως, θα πρέπει να τρέφεται σε «μεγαλοπρεπείς χώρους» που είναι ειδικά διαμορφωμένοι για το επίπεδό του και να συναναστρέφεται αποκλειστικά καθηγητές και συμφοιτητές του ώστε να μπορέσει να εξυψώσει το φρόνημά του και να διαπλάσει «αριστοκρατικό» χαρακτήρα.
Ο Κατσαράς έφερε την 1η Οκτωβρίου 1907 στη Σύγκλητο το θέμα της ίδρυσης ενός φοιτητικού συσσιτίου στεγασμένου σε συγκεκριμένο χώρο, όπου οι φοιτητές θα μπορούσαν να συγκεντρώνονται, να γνωρίζονται και να τρώνε φθηνά και καλά. Μάλιστα ανέφερε ότι η (τότε) πριγκίπισσα Σοφία δήλωσε αρωγός για την επίτευξη του σκοπού. Η Σύγκλητος ψήφισε κονδύλι 3.840 δρχ. εκ των οποίων οι 3.000 δρχ. θα διατίθεντο για ενοικίαση χώρου, μισθοδοσία προσωπικού και έξοδα μεταφοράς τροφίμων ενώ οι υπόλοιπες 840 δρχ. θα διατίθεντο για αγορά μαγειρικών σκευών.
Οι φοιτητές θα προπλήρωναν εβδομαδιαίως 4,20 δρχ για όλη την ημερήσια διατροφή τους. Μπορούσαν όμως όσοι ήθελαν να προπληρώνουν 2,80 ή 1,40 για ένα γεύμα μόνο, είτε το μεσημεριανό είτε το βραδινό. Το μεσημεριανό φαγητό είχε κρέας συνοδευόμενο από κάτι άλλο και κόστιζε 0,40 λεπτά, το δε βραδινό ήταν άνευ κρέατος αλλά παρασκευασμένο με βούτυρο και κόστιζε 0,20 λ. Σε περίπτωση που ο φοιτητής ήθελε μερίδα ψωμιού ή φρούτο θα πλήρωνε μία πεντάρα μόνο.
Έχοντας ο Κατσαράς, πλέον, την θετική απόφαση της Συγκλήτου προχώρησε στην προσπάθεια εύρεσης κατάλληλου χώρου. Μετά από διαπραγματεύσεις με τον Διαμαντή Γεωργακόπουλο, ιδιοκτήτη πολλών ακινήτων, το Πανεπιστήμιο προχώρησε στην ενοικίαση του πρώτου ορόφου ενός μεγάρου στην οδό Προαστείου 33 (σημερινή Εμμανουήλ Μπενάκη), ανάμεσα στις οδούς Φειδίου και Γαμβέτα, έναντι ενοικίου 170 δρχ.
Μπορεί ο χώρος να μην ήταν ο «μεγαλοπρεπής, αριστοκρατικός χώρος» που είχε στο μυαλό του ο πρύτανης Κατσαράς, ήταν όμως μια ζωτική σανίδα σωτηρίας για εκατοντάδες άπορους επαρχιώτες φοιτητές, οι οποίοι μάχονταν καθημερινά με την ακρίβεια της Αθήνας, την κακή ποιότητα του φαγητού στα ταβερνεία και τις ελλιπείς υποδομές.
Το κτίριο διέθετε συνολικά είκοσι δωμάτια (εκ των οποίων τα οκτώ στον επάνω όροφο) που νοικιάζονταν μεμονωμένα, ενώ στο ισόγειο λειτουργούσε ήδη κουζίνα. Αυτός ήταν μάλλον και ο λόγος που το Πανεπιστήμιο το επέλεξε: Είχε έτοιμη τη δομή για να στεγάσει αμέσως το εστιατόριο και τους απόρους φοιτητές, με το Πανεπιστήμιο να αναλαμβάνει τον ξενοδοχειακό εξοπλισμό του εστιατορίου.
Αρχικά, ο Κατσαράς φαίνεται ότι υπήρξε διστακτικός ως προς την απήχηση που θα είχε η πρωτοβουλία του. Δεν πίστευε ότι θα υπήρχε μεγάλη ανταπόκριση στο εγχείρημά του, για αυτό και θεώρησε ότι το συγκεκριμένο οίκημα, το οποίο μπορούσε να φιλοξενήσει 100 φοιτητές, ήταν ικανοποιητικό. Πολύ γρήγορα έπεσε έξω στους υπολογισμούς του. Σε δύο μέρες ζήτησαν να εγγραφούν περισσότεροι από 200 φοιτητές ενώ εκκρεμούσαν και άλλες αιτήσεις. Τελικά έγιναν δεκτοί 200.
Φοιτητικό εστιατόριο και όχι φοιτητικό συσσίτιο, διαμαρτύρονται οι φοιτητές
Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν ζητώντας την αλλαγή της ονομασίας του χώρου από «συσσίτιο» σε «εστιατόριο». Θεωρούσαν ταπεινωτικό το όρο «συσσίτιο», μία άποψη που είχε, ίσως, καλλιεργήσει και ο ίδιος ο Κατσαράς με τις δηλώσεις του περί «αριστοκρατικότητας» των φοιτητών. Μάλιστα, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος μέσα απ΄την εφημερίδα Αθήναι θα ψέξει αυτή τη στάση τους, επικρίνοντας το γεγονός ότι αισθάνονταν προσβεβλημένοι από την αρχική ονομασία και πρότειναν αντ΄ αυτής, το «εστιατόριο».
Τα εγκαίνια του φοιτητικού εστιατορίου
Το εστιατόριο αποτελούνταν από έξι ενωμένα δωμάτια. Στον τοίχο της εισόδου υπήρχαν ιδιαίτερες θυρίδες καθεμιά απ τις οποίες περιείχε μία πετσέτα τυλιγμένη που είχε έναν αριθμό. Έτσι, για λόγους υγιεινής, κάθε φοιτητής έπαιρνε σταθερά την ίδια κάθε φορά την οποία επέστρεφε στη θέση της μετά το τέλος του φαγητού του. Μάλιστα την ημέρα των εγκαινίων, ο κ. Κατσαράς παρέδιδε ο ίδιος την πετσέτα σε κάθε φοιτητή τονίζοντας την σημασία την οποία έχει για την υγιεινή.
Τα τραπέζια ήταν στρωμένα με λευκά τραπεζομάντηλα από μουσαμά. Τα σερβίτσια περιγράφονται ως αρίστης ποιότητας, τα μαχαιροπήρουνα ήταν νικέλινα, ενώ τα υαλικά –ποτήρια, φιάλες- χαρακτηρίζονταν ως «κομψότατα».
Γενικώς ο χώρος είχε την εμφάνιση εστιατορίου πρώτης τάξεως. Τα παράθυρα ήταν στολισμένα με κυανόλευκες, διαφανείς κουρτίνες ενώ στους τοίχους ήταν αναρτημένες οι εικόνες της βασιλικής οικογένειας. Για την εξυπηρέτηση είχαν προσληφθεί τρεις σερβιτόρες οι οποίες φορούσαν «καθαρότατες λευκές ποδιές» και οι οποίες σερβίριζαν τα φαγητά. Οι κυρίες Ψύλλα και Λούρου είχαν την γενική εποπτεία μαζί με τον Κατσαρά και τον γιό του Κωνσταντίνο, τελειόφοιτο της ιατρικής, οι οποίοι φρόντιζαν προσωπικά τους φοιτητές.
Το μενού των εγκαινίων περιλάμβανε μακαρόνια μαγειρεμένα με βούτυρο, μία μερίδα ψητό κρέας καθώς και ψωμί. Το κρασί, παρά τη γιορτινή ατμόσφαιρα της ημέρας, απουσίαζε, καθώς ο Κατσαράς τασσόταν κατά των οινοπνευματωδών ποτών.
Το πρόωρο τέλος μίας αξιόλογης πρωτοβουλίας
Ο επικήδειος του Φοιτητικού Εστιατορίου – η σύλληψη του Γεωργίου Παπανδρέου
Το εστιατόριο δεν κατόρθωσε να μακροημερεύσει. Τον Ιούλιο του 1908 σφράγισε τις πόρτες του και ξεκίνησε η εκποίηση των επίπλων του.
Ο Κατσαράς στη «Λογοδοσία» του για τα πεπραγμένα της θητείας του ως πρυτάνεως, την οποία εκφώνησε την 1η Μαρτίου του 1909, αποδίδει το ναυάγιο του εγχειρήματός του στο Κράτος. Αναφέρει ότι η Σύγκλητος είχε καταθέσει στη Βουλή ένα ευσύνοπτο νομοσχέδιο τριών άρθρων για τη θεσμοθέτηση της Ακαδημαϊκής Λέσχης, το οποίο προέβλεπε τη χρηματοδότησή της αποκλειστικά από μια δεκάδραχμη ετήσια εισφορά των φοιτητών. Παρότι ούτε ένα λεπτό δεν ζήτησε το Πανεπιστήμιο [«ει και ουδέν εν λεπτόν ζήτησε το Εθνικόν Πανεπιστήμιον»] από τον κρατικό κορβανά, η κυβέρνηση αδράνησε και το σχέδιο δεν έγινε ποτέ νόμος του κράτους, δήλωσε.
Δεν φταίει μόνο η οικονομική στενότητα. Το 1907, μεγάλα φοιτητικά επεισόδια, γνωστά ως Γυμναστικά, ξέσπασαν με αφορμή την καθιέρωση της γυμναστικής ως υποχρεωτικού μαθήματος στο Πανεπιστήμιο και συνέβαλαν στην αποδιοργάνωση και αναγκαστική διάλυση του φοιτητικού εστιατορίου, τη λειτουργία του οποίου ο Κατσαράς εννοούσε ως «αναποσπάστως συνδεδεμένην μετά της «Ακαδημεικής Λέσχης» (αρχαιότερος, λόγιος τύπος που επέλεξε ο Πρύτανης). Στα σοβαρά αυτά επεισόδια, που οδήγησαν σε καταλήψεις του Πανεπιστημίου και αιματηρές συμπλοκές με την αστυνομία, είχε συλληφθεί και ο Γεώργιος Παπανδρέου, νεαρός, τότε, φοιτητής, στον οποίο είχε επιβληθεί και διετής αποβολή απ το πανεπιστήμιο.
Ο Τύπος χρεώνει ελλιπή έλεγχο και κακό σχεδιασμό στην πρωτοβουλία του Κατσαρά
Ωστόσο, πέρα από τη θεσμική αφήγηση του πρύτανη και τον απόηχο των “Γυμναστικών”, ο Τύπος της εποχής φωτίζει μια εντελώς διαφορετική, εσωτερική αιτία για την κατάρρευση του εγχειρήματος. Η Ακρόπολις, δημοσίευσε ένα εκτενές ρεπορτάζ του Στάμου Κέντρου, ο οποίος επισκεπτόταν το φοιτητικό εστιατόριο επί μία βδομάδα για τις ανάγκες της έρευνάς του και κατήγγειλε: «Αθλιότερο φαγί και αισχρότερο ούτε εις καταδίκους δεν δίδεται». Συγχρόνως, στρέφεται κατά της αδιαφορίας των κυριών της «καλής κοινωνίας» που επόπτευαν το συσσίτιο, τις οποίες δεν διστάζει να ονομάσει «φιλάνθρωπες κυράτσες», ενώ καταλογίζει μερίδιο ευθύνης στον ίδιο τον Κατσαρά υποστηρίζοντας ότι εγκατέλειψε τον χώρο και έπαψε να τον επισκέπτεται για να ελέγχει τη λειτουργία του. Στον αντίποδα απονέμει τα εύσημα στο απλό υπηρετικό προσωπικό για την τάξη και καθαριότητα που επικρατούσε, μνημονεύοντας ονομαστικά την ευγένεια του κυρ Αντώνη και της κυρά Ελένης, της κυρά Μαριγώς και του κυρ Γιάννη που εκτελούσαν το καθήκον τους παραπάνω απ ό,τι έπρεπε.
Η εφημερίδα Εμπρός όταν ανακοινώθηκε το κλείσιμο του εστιατορίουείχε γράψει: «Ο Κατσαράς που είχε την ωραία ιδέα και την πατρότητα και δεχόταν πρότινος συγχαρητήρια, θα παρατηρήσει βεβαίως ότι όλες οι ωραίες ιδέες δεν είναι πάντοτε και πρακτικές. Ιδίως όταν δεν έχει κανείς τα μέσα να τις εφαρμόσει…».
Όταν το Φοιτητικό Εστιατόριο έκλεισε, το κτίριο επέστρεψε στην προηγούμενη χρήση του ως λαϊκό πανδοχείο/εστιατόριο, μέχρι την τελική του κατεδάφιση μεταπολεμικά.
Η επόμενη μέρα και η Ακαδημαϊκή Λέσχη.
Οι φοιτητές έμειναν για άλλη μία φορά μόνοι απέναντι στην ακρίβεια αντιμετωπίζοντας μία σκληρή, διαχρονική πραγματικότητα. To 1909 ψηφίστηκε ο ν. ΓΥΙΓ (3413) /16.11.1909 «Περί ιδρύσεως Ακαδημαϊκής Λέσχης» βασισμένος στα τρία άρθρα που είχε προτείνει ο Κατσαράς ενώ το 1911 εκδόθηκε το σχετικό εκτελεστικό διάταγμα (ΦΕΚ 324 Α΄/28.11.1911). Η Λέσχη όμως δεν λειτούργησε και λόγω ελλείψεως πόρων αλλά και λόγω των Βαλκανικών Πολέμων που ξέσπασαν αμέσως μετά.
Ακόμα και όταν έπειτα από μία δεκαετία και πλέον, το 1922, ξεκίνησαν προσπάθειες για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης στην οδό Πειραιώς 29 – οι οποίες τελεσφόρησαν τελικά το 1930-31, με την ίδρυση της Πανεπιστημιακής Λέσχης στο εμβληματικό κτίριο στη συμβολή των οδών Ιπποκράτους και Ακαδημίας -, τα πιεστικά προβλήματα της σίτισης και στέγασης έμειναν ουσιαστικά άλυτα.
Γιατί ποτέ η απλή λειτουργία ενός κτηρίου ή μιας υπηρεσίας δεν έλυσε ριζικά το βαθύ οικονομικό πρόβλημα της στέγασης και της σίτισης των φοιτητών με ασθενή οικονομικά μέσα.