Δύο σημαντικά οθωμανικά μνημεία της Βέροιας, το Τέμενος Ορτά και το Δίδυμο Οθωμανικό Λουτρό, αποδίδονται στην τοπική κοινωνία μετά την αποκατάστασή τους, ενώ νέα αρχαιολογικά ευρήματα έρχονται στο φως στο Βασιλικό Γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας, έναν χώρο που ταυτίζεται με τον Φίλιππο Β΄, τον Μέγα Αλέξανδρο και τον Αριστοτέλη.
Τα μνημεία και την ανασκαφή επισκέφθηκε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, στο πλαίσιο επίσκεψής της στην Ημαθία.
«Τα μνημεία δεν είναι απλώς κατάλοιπα του παρελθόντος. Αποτελούν ζωντανά στοιχεία της ταυτότητάς μας», ανέφερε η υπουργός, σημειώνοντας ότι η Βέροια διαθέτει 52 ιστάμενα μνημεία και αποτελεί ένα «πολύτιμο παλίμψηστο από την προϊστορική εποχή ως τα νεότερα χρόνια».
Τα δύο αποκατεστημένα οθωμανικά μνημεία πρόκειται πλέον να φιλοξενήσουν πολιτιστικές χρήσεις.
Παράλληλα, η ανασκαφή στη Μίεζα αποκαλύπτει νέα στοιχεία για τη μορφή και τη λειτουργία του Βασιλικού Γυμνασίου, ενός μνημειακού συγκροτήματος που διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο στην εκπαίδευση των νεαρών Μακεδόνων.
Νέα ευρήματα στο Βασιλικό Γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας
Κοντά στη σημερινή Νάουσα, το Βασιλικό Γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μακεδονικής αρχαιότητας. Χρονολογείται στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., την εποχή του Φιλίππου Β΄, ενώ τα νεότερα ανασκαφικά δεδομένα ενισχύουν την ταύτισή του με το Γυμνάσιο όπου, σύμφωνα με την επιστημονική προσέγγιση, ο Αριστοτέλης δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο και άλλους Μακεδόνες βασιλόπαιδες.
Η συστηματική ανασκαφή ξεκίνησε το 2024 υπό τη διεύθυνση της επίτιμης εφόρου αρχαιοτήτων Δρος Αγγελικής Κοτταρίδη, στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης του υπουργείου Πολιτισμού με τον Δήμο Νάουσας.
Η έρευνα εκτείνεται σε περίπου 30 στρέμματα και μέχρι σήμερα έχει φέρει στο φως τμήματα της παλαίστρας και του σταδίου, στοές, αίθουσες διδασκαλίας και έργα υδροδότησης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το ξυστό, μια στεγασμένη στοά μήκους περίπου 200 μέτρων. Έχουν επίσης εντοπιστεί τέσσερις γραφίδες, κεραμική, νομίσματα και αρχιτεκτονικά μέλη.
Η φετινή ανασκαφική έρευνα επικεντρώνεται στην ανατολική πλευρά του συγκροτήματος της παλαίστρας και του λεγόμενου «Διδασκαλείου», όπου έχουν αναγνωριστεί αίθουσες διαλέξεων με λίθινα θρανία.
Ιδιαίτερης σημασίας θεωρείται η αποκάλυψη ενός μεγάλου τριμερούς συγκροτήματος, έκτασης άνω των 160 τ.μ., με κεντρικό προθάλαμο και δύο ανδρώνες, δηλαδή αίθουσες συμποσίων. Και στους δύο χώρους διατηρούνται ψηφιδωτά δάπεδα και υπερυψωμένα βάθρα για την τοποθέτηση ανακλίντρων. Κάθε ανδρώνας διέθετε δέκα ανάκλιντρα και μπορούσε να φιλοξενήσει τουλάχιστον 20 συνδαιτυμόνες.
Η ποιότητα και η τεχνική των δαπέδων παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με εκείνες του ανακτόρου των Αιγών.
Στην περιοχή της παλαίστρας αποκαλύφθηκαν ακόμη τμήματα ιωνικής ζωφόρου, ιωνικός αμφιπεσσοκίονας και κιονόκρανο, καθώς και ένα σπάνιο τμήμα γωνιακού δωρικού επιστυλίου περιστυλίου, το οποίο αναμένεται να βοηθήσει τους αρχαιολόγους να αποκαταστήσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια την αρχιτεκτονική μορφή της.
Παρά τη συστηματική αποδόμηση των οικοδομημάτων από τους Ρωμαίους μετά τη δεύτερη μάχη της Πύδνας, το 148 π.Χ., έχουν διασωθεί σημαντικά αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, τοίχοι με υψηλής ποιότητας κονιάματα και αρχαία δάπεδα κάτω από στρώματα καταστροφής και εκτεταμένης πυρκαγιάς.
Σύμφωνα με τη Λίνα Μενδώνη, η ανασκαφή θα συνεχιστεί, καθώς τα νέα ευρήματα προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την αρχιτεκτονική και τις λειτουργίες του Γυμνασίου. «Για τον Αλέξανδρο και τους εταίρους του, η Μίεζα ήταν ο τόπος μύησης και προετοιμασίας για την ηγεσία», ανέφερε, υπογραμμίζοντας ότι η σημασία της αποκάλυψης και ανάδειξης του μνημείου υπερβαίνει τα όρια της Ημαθίας.
Το Τέμενος Ορτά επιστρέφει στη ζωή της Βέροιας
Το Τέμενος Ορτά είναι ένα από τα παλαιότερα σωζόμενα οθωμανικά μνημεία της Βέροιας. Χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα, περίπου το 1490-1491 και βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της πόλης, στη συμβολή των οδών Λεωνίδου και Θεμιστοκλέους.
Η ονομασία «Ορτά» σημαίνει «κεντρικό» και συνδέεται με τη θέση του τεμένους στην πόλη. Τον 17ο αιώνα, ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή είχε αναφερθεί στον εντυπωσιακό μολυβδοσκέπαστο τρούλο του.
Η αποκατάσταση και ανάδειξη του μνημείου πραγματοποιήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ημαθίας, με χρηματοδότηση 450.000 ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Οι εργασίες αντιμετώπισαν, μεταξύ άλλων, σοβαρά προβλήματα στατικής επάρκειας και περιέλαβαν την αποκατάσταση του θόλου, των αρχικών ανοιγμάτων και του δαπέδου, τη συντήρηση των κονιαμάτων και του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και επεμβάσεις στον μιναρέ.
Με την ολοκλήρωση του έργου, ένα σημαντικό δείγμα της πρώιμης οθωμανικής αρχιτεκτονικής επανεντάσσεται στον αστικό ιστό και στη σύγχρονη πολιτιστική ζωή της Βέροιας.
Το Δίδυμο Οθωμανικό Λουτρό και οι σπάνιες τοιχογραφίες του
Στη συνοικία της Κυριώτισσας βρίσκεται το Δίδυμο Οθωμανικό Λουτρό, γνωστό και ως «Τουζτσί χαμάμ» ή «Λουτρό του Αλατά», ένα από τα σημαντικότερα και καλύτερα σωζόμενα οθωμανικά μνημεία της Βέροιας.
Χρονολογείται επίσης στα τέλη του 15ου αιώνα και αποτελείται από δύο συμμετρικά και αυτοτελή τμήματα, ένα ανδρικό και ένα γυναικείο, στα οποία διατηρείται η πλήρης διάταξη των χώρων ενός δημόσιου χαμάμ.
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες του ανδρικού τμήματος. Σε αυτές απεικονίζονται σκηνές κυνηγιού αλλά και εξωτικά ζώα, όπως ελέφαντας και καμηλοπάρδαλη, συνθέτοντας έναν ιδιαίτερα σπάνιο εικονογραφικό διάκοσμο για οθωμανικό λουτρό.
Το χαμάμ αναφέρεται επίσης από τον Εβλιγιά Τσελεμπή τον 17ο αιώνα και παρέμεινε σε λειτουργία μέχρι το 1930.
Η αποκατάσταση και ανάδειξή του, προϋπολογισμού 1,02 εκατ. ευρώ, χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του υπουργείου Πολιτισμού. Με την ολοκλήρωση των εργασιών, το ιστορικό κτήριο αποκτά τη δυνατότητα νέων πολιτιστικών χρήσεων, διατηρώντας παράλληλα ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Βέροιας.
