Το «Ζ» δεν είναι απλώς μια «ιστορική ταινία που άφησε εποχή». Είναι ένα κινηματογραφικό κατηγορώ, φτιαγμένο σαν θρίλερ, που ξεσκεπάζει πώς λειτουργεί η συγκάλυψη, πώς χτίζεται ο φόβος και πώς η αλήθεια γίνεται μάχη. Και τώρα επιστρέφει εκεί που όλα πονάνε περισσότερο: στη Θεσσαλονίκη, με δωρεάν προβολή στο Ολύμπιον και τον ίδιο τον Κώστα Γαβρά να το παρουσιάζει.
Η προβολή στο Ολύμπιον και οι εκδηλώσεις στη Θεσσαλονίκη
Ο Κώστας Γαβράς θα βρεθεί στο Ολύμπιον για να παρουσιάσει το «Ζ» σε δωρεάν προβολή την Κυριακή 15 Φεβρουαρίου, στις 11:30 (με σειρά προτεραιότητας).
Παράλληλα, προβλέπεται και η χωροθέτηση του «Δείκτη Μνήμης – Σημείο Ζ» στη συμβολή Ελ. Βενιζέλου και Ερμού, σε συνεργασία Δήμου Θεσσαλονίκης, Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και Μουσείου Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας.
Η «πραγματική υπόθεση»: Η δολοφονία Λαμπράκη και το παρακράτος
Το «Ζ» είναι μια λεπτά «μυθοπλασμένη» αναπαράσταση της υπόθεσης που σημάδεψε τη μεταπολεμική Ελλάδα: της δολοφονίας του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη (Θεσσαλονίκη, 1963) και της απόπειρας συγκάλυψης που ακολούθησε.
Η ταινία ξεκινά από την επίθεση σε έναν πολιτικό της αντιπολίτευσης και ακολουθεί την έρευνα ενός ανακριτή, του Χρήστου Σαρτζετάκη, αποφασισμένου να βγάλει την αλήθεια στο φως, ακόμη κι όταν το σύστημα μοιάζει «στημένο».
Στις 22 Μαΐου 1963 σε μία ήδη ταραγμένη πολιτικά περίοδο, η ελληνική κοινωνία σοκάρεται από την είδηση της δολοφονικής επίθεσης που δέχεται από δύο ακροδεξιούς παρακρατικούς στη Θεσσαλονίκη, ο βουλευτής της ΕΔΑ Γρηγόρης Λαμπράκης.
Ο Σπύρος Γκοτζαμάνης και Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης, επιβαίνοντες σε τρίκυκλο όχημα με καρότσα, βάζουν στόχο τον Λαμπράκη, πέφτουν με ταχύτητα πάνω του και επιπλέον ο Εμμανουηλίδης τον χτυπάει στο κεφάλι με μεταλλικό λοστό.
Μάλιστα, όλα αυτά συμβαίνουν υπό τα απαθή βλέμματα αστυνομικών, στο περιθώριο εκδήλωσης της Επιτροπής Ειρήνης στην οποία συμμετείχε ο Λαμπράκης.
Από ποιο βιβλίο βασίστηκε
Η ταινία είναι διασκευή της νουβέλας «Ζ» του Βασίλη Βασιλικού (1967). Το σενάριο υπογράφουν ο Jorge Semprún και ο Κώστας Γαβράς, χτίζοντας μια αφήγηση που τρέχει με ρυθμό αστυνομικού θρίλερ, αλλά χτυπά σαν πολιτικό μανιφέστο.
Οι συντελεστές και το καστ που «κλειδώνει» την ένταση
Σκηνοθεσία: Κώστας Γαβράς
Σενάριο: Jorge Semprún, Κώστας Γαβράς
Πρωταγωνιστούν: Yves Montand, Jean-Louis Trintignant, Ειρήνη Παππά, Jacques Perrin κ.ά.
Διάρκεια: 127’ (γαλλοαλγερινή παραγωγή, 1969).
Η μουσική: Μίκης Θεοδωράκης και ο ήχος της αντίστασης
Η μουσική του «Ζ» είναι του Μίκη Θεοδωράκη και δεν λειτουργεί σαν «συνοδευτικό». Είναι κινητήριος δύναμη: χτίζει παλμό, οργή, επείγον.
Έχει ιδιαίτερη ιστορική ειρωνεία (και βαρύτητα): επί χούντας, ο Θεοδωράκης υπήρξε σύμβολο αντίστασης, διώχθηκε/φυλακίστηκε και η μουσική του απαγορεύτηκε.
Σχετικά με το soundtrack του «Ζ», πηγές αναφέρουν ότι ο Γαβράς χρησιμοποίησε υπάρχουσες συνθέσεις του Θεοδωράκη, με την έγκρισή του, ενώ ο συνθέτης τελούσε υπό καταστολή από το καθεστώς.
Τα μεγάλα βραβεία και γιατί το «Ζ» έγινε παγκόσμιο γεγονός
Το «Ζ» δεν ήταν «ελληνική υπόθεση». Έγινε παγκόσμια είδηση μέσα από τα βραβεία του:
Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας (για την Αλγερία) και Όσκαρ Μοντάζ (Françoise Bonnot), ενώ ήταν υποψήφιο και για Καλύτερη Ταινία, Σκηνοθεσία, Διασκευασμένο Σενάριο.
Στις Κάννες (1969) πήρε Βραβείο της Επιτροπής, ενώ ο Jean-Louis Trintignant τιμήθηκε ως Καλύτερος Ηθοποιός.
Γιατί το «Ζ» αντέχει: Δεν μιλά μόνο για τότε
Το «Ζ» επιβιώνει γιατί δεν αφηγείται απλώς μια πολιτική δολοφονία. Δείχνει τον μηχανισμό: πώς η βία «βαφτίζεται τάξη», πώς η εξουσία στήνει αφήγημα, πώς η αλήθεια χρειάζεται ανθρώπους που επιμένουν.
Και ίσως γι’ αυτό η επιστροφή του στο Ολύμπιον δεν είναι νοσταλγία, αλλά υπενθύμιση μνήμης, στην ίδια πόλη όπου η πραγματική ιστορία άφησε το τραύμα της.
