Η Ιστορία την κατέγραψε ως Αικατερίνη τη Μεγάλη. Μία από τις ισχυρότερες γυναίκες που κυβέρνησαν ποτέ την Ευρώπη. Μια αυτοκράτειρα που μετέτρεψε τη Ρωσία σε πανίσχυρη ευρωπαϊκή δύναμη, επεκτείνοντας τα σύνορά της, ενισχύοντας την επιρροή της και αφήνοντας ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στην παγκόσμια ιστορία.
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά της βασιλείας της. Μια πλευρά που αφορά άμεσα τον ελληνισμό και ιδιαίτερα τους Έλληνες της Κριμαίας, μέρος της μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στον Εύξεινο Πόντο.
Χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τις πατρογονικές εστίες τους το 1778, στο πλαίσιο της αυτοκρατορικής πολιτικής της Αικατερίνης. Πολλοί δεν κατάφεραν να επιβιώσουν από τις κακουχίες, τις αρρώστιες και τους σκληρούς χειμώνες στις περιοχές όπου μεταφέρθηκαν, στη σημερινή Ουκρανία.
Στις 6 Νοεμβρίου 1796, σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε τότε η Ρωσία, 17 Νοεμβρίου με το σημερινό Γρηγοριανό, η Αικατερίνη Β΄ πέθανε, αφήνοντας πίσω της μια τεράστια αυτοκρατορία αλλά και ιστορικές πληγές που δεν πρέπει να ξεχαστούν.
Από Γερμανίδα πριγκίπισσα αυτοκράτειρα της Ρωσίας
Η Αικατερίνη Β΄ γεννήθηκε στις 21 Απριλίου 1729, με το παλαιό ημερολόγιο, στο Στέτιν της τότε Πρωσίας, σημερινό Στσέτσιν της Πολωνίας.
Το πραγματικό της όνομα ήταν Σοφία Φρειδερίκη Αυγούστα του Άνχαλτ-Τσερμπστ. Δεν είχε ρωσική καταγωγή, ούτε προοριζόταν εξαρχής να κυβερνήσει μια από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες του κόσμου.
Το 1744 ταξίδεψε στη Ρωσία και τον επόμενο χρόνο παντρεύτηκε τον διάδοχο του θρόνου, μετέπειτα Πέτρο Γ΄. Ασπάστηκε την Ορθοδοξία, έμαθε τη ρωσική γλώσσα και υιοθέτησε το όνομα Αικατερίνη Αλεξέγιεβνα.
Ο γάμος της υπήρξε προβληματικός. Η προσωπική τους σχέση επιδεινώθηκε, ενώ οι πολιτικές διαφωνίες και οι αντιπαλότητες μέσα στην αυτοκρατορική αυλή δημιούργησαν τις συνθήκες για μια ιστορική ανατροπή.
Το 1762, με την υποστήριξη ισχυρών στρατιωτικών και πολιτικών παραγόντων, η Αικατερίνη ανέτρεψε τον σύζυγό της και ανέβηκε στον θρόνο.
Ο Πέτρος Γ΄ πέθανε λίγο αργότερα υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες. Η ακριβής ευθύνη της Αικατερίνης για τον θάνατό του εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.
Είχε αρχίσει μια βασιλεία που θα διαρκούσε 34 χρόνια.
Η αυτοκράτειρα του Διαφωτισμού και των μεγάλων αντιφάσεων
Η Αικατερίνη ήθελε να παρουσιάζεται ως φωτισμένη μονάρχης. Μελετούσε φιλοσοφία, αλληλογραφούσε με κορυφαίες προσωπικότητες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, όπως ο Βολταίρος, και υποστήριζε την ανάπτυξη της εκπαίδευσης και των τεχνών.
Ενίσχυσε τον κρατικό μηχανισμό, αναδιοργάνωσε τις επαρχίες και επιχείρησε μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στη νομοθεσία.
Η εποχή της συνδέθηκε επίσης με την ανάπτυξη της Αγίας Πετρούπολης ως ευρωπαϊκού πολιτιστικού κέντρου και με την ενίσχυση των αυτοκρατορικών συλλογών τέχνης, που συνδέονται με τη δημιουργία του Ερμιτάζ.
Όμως, πίσω από τις διακηρύξεις περί ελευθερίας και προόδου υπήρχε μια διαφορετική πραγματικότητα.
Η δουλοπαροικία δεν καταργήθηκε. Αντίθετα, η εξάρτηση εκατομμυρίων αγροτών από τους γαιοκτήμονες ενισχύθηκε, ενώ η αριστοκρατία διατήρησε σημαντικά προνόμια.
Η Αικατερίνη μπορούσε να συζητά για ανθρώπινα δικαιώματα με φιλοσόφους της Ευρώπης και ταυτόχρονα να κυβερνά μια αυτοκρατορία όπου τεράστιοι πληθυσμοί δεν απολάμβαναν ουσιαστικές ελευθερίες.
Οι πόλεμοι, η Κριμαία και η έξοδος στη Μαύρη Θάλασσα
Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της Αικατερίνης, από την άποψη της ρωσικής επεκτατικής πολιτικής, ήταν η ενίσχυση της παρουσίας της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα.
Οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι άλλαξαν τις ισορροπίες στην Ανατολική Ευρώπη και στον Εύξεινο Πόντο.
Μετά τον πόλεμο του 1768-1774, η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή ενίσχυσε σημαντικά τη θέση της Ρωσίας απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Το 1783, η Αικατερίνη προχώρησε στην προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσική Αυτοκρατορία.
Παράλληλα, η Ρωσία συμμετείχε στους διαμελισμούς της Πολωνίας, αποκτώντας τεράστιες εκτάσεις.
Η αυτοκρατορία έγινε ισχυρότερη. Όμως, η επέκτασή της συνοδεύτηκε από πολέμους, αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών και την επιβολή νέων πολιτικών εξουσιών.
Η τραγωδία του 1778: Ο ξεριζωμός των Ελλήνων της Κριμαίας
Εδώ βρίσκεται μια από τις πιο επώδυνες σελίδες της εποχής για τον ελληνισμό.
Το 1778, πέντε χρόνια πριν από την επίσημη προσάρτηση της Κριμαίας, οι ρωσικές αρχές οργάνωσαν τη μαζική μετακίνηση χριστιανικών πληθυσμών από το Χανάτο της Κριμαίας προς τις περιοχές της Αζοφικής.
Ανάμεσά τους βρίσκονταν χιλιάδες Έλληνες, απόγονοι παλαιών ελληνικών κοινοτήτων που είχαν αναπτυχθεί στην Κριμαία και στις βόρειες ακτές της Μαύρης Θάλασσας.
Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από τις αυτοκρατορικές αρχές, με στρατιωτικό επικεφαλής τον Αλεξάντρ Σουβόροφ και τη συμμετοχή του μητροπολίτη Γοτθίας και Καφά Ιγνατίου.
Η μετακίνηση προβλήθηκε και ως μέτρο προστασίας των χριστιανών, σε μια εποχή θρησκευτικών και πολιτικών εντάσεων.
Όμως, η ρωσική πολιτική εξυπηρετούσε και έναν σημαντικό στρατηγικό στόχο: την οικονομική αποδυνάμωση του Χανάτου της Κριμαίας και την εγκατάσταση νέων πληθυσμών στα εδάφη που επιδίωκε να αναπτύξει και να ελέγξει η αυτοκρατορία.
Η μετακίνηση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απλώς ελεύθερη μετανάστευση. Υπήρξε οργανωμένη από το κράτος, με εξαναγκαστικά χαρακτηριστικά και σοβαρούς περιορισμούς στην επιστροφή των εκτοπισμένων.
Χιλιάδες Έλληνες στον δρόμο της προσφυγιάς
Τα ιστορικά στοιχεία είναι συγκλονιστικά.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιεύει το Ουκρανικό Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης, από την Κριμαία απομακρύνθηκαν το 1778 περίπου 31.386 χριστιανοί, ανάμεσα στους οποίους:
18.395 Έλληνες.
12.612 Αρμένιοι.
218 Γεωργιανοί.
161 Βλάχοι.
Οι άνθρωποι αυτοί εγκατέλειψαν σπίτια, εκκλησίες, καλλιέργειες, περιουσίες και τόπους όπου οι οικογένειές τους είχαν ζήσει για γενιές.
Οι υποσχέσεις για γη, φορολογικές απαλλαγές και καλύτερες συνθήκες διαβίωσης δεν απέτρεψαν την ανθρωπιστική καταστροφή που ακολούθησε.
Οι μετακινούμενοι πέρασαν από δύσκολες διαδρομές, συχνά χωρίς επαρκή εφόδια. Αρκετοί έφτασαν στους νέους τόπους εγκατάστασης χωρίς να υπάρχουν οι κατάλληλες κατοικίες και υποδομές.
Και τότε ήρθαν οι χειμώνες.
Ο χειμώνας που αποδεκάτισε τους ξεριζωμένους
Η εγκατάσταση των Ελλήνων στην περιοχή της Αζοφικής αποδείχθηκε δραματική.
Το κρύο, η έλλειψη τροφίμων, οι ασθένειες και η ανεπάρκεια καταλυμάτων προκάλεσαν μαζικούς θανάτους.
Η Encyclopedia of Ukraine καταγράφει ότι 4.655 άνθρωποι πέθαναν στη διάρκεια των δύο πρώτων χειμώνων μετά την εγκατάσταση των ελληνικών πληθυσμών στην περιοχή.
Πρόκειται για έναν αριθμό που αποτυπώνει την τεράστια ανθρώπινη διάσταση αυτής της μετακίνησης.
Άνθρωποι που είχαν επιβιώσει από τις πολιτικές και στρατιωτικές αναταράξεις στην Κριμαία βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια άλλη απειλή: την αδυναμία να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη για την επιβίωσή τους.
Η ιστορική ευθύνη της αυτοκρατορικής πολιτικής δεν μπορεί να παρακαμφθεί.
Ακόμη και αν οι ρωσικές αρχές είχαν προβλέψει ορισμένες παροχές και προνόμια, η εφαρμογή της μετακίνησης και οι συνθήκες υποδοχής αποδείχθηκαν τραγικά ανεπαρκείς.
Από τον ξεριζωμό στη δημιουργία της ελληνικής Μαριούπολης
Οι Έλληνες που επέζησαν κατάφεραν σταδιακά να οργανώσουν μια νέα ζωή.
Στην περιοχή της Αζοφικής ανέπτυξαν την ελληνική Μαριούπολη και περίπου 22 οικισμούς, διατηρώντας σε σημαντικό βαθμό τη γλώσσα, τη θρησκευτική παράδοση, τα έθιμα και την πολιτιστική τους ταυτότητα.
Ορισμένοι οικισμοί πήραν μάλιστα ονόματα που θύμιζαν την πατρίδα που είχαν αφήσει στην Κριμαία.
Ανάμεσα στους πληθυσμούς αυτούς υπήρχαν τόσο ελληνόφωνοι όσο και τουρκόφωνοι Ορθόδοξοι ελληνικής ταυτότητας, οι γνωστοί Ουρούμ.
Η Αικατερίνη παραχώρησε ειδικά προνόμια στις ελληνικές κοινότητες, μεταξύ των οποίων μορφές αυτοδιοίκησης, γη και φορολογικές απαλλαγές.
Έτσι δημιουργήθηκε ένας σημαντικός πυρήνας του ελληνισμού στη σημερινή νοτιοανατολική Ουκρανία.
Η Μαριούπολη απέκτησε ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της ελληνικής διασποράς.
Μια ιστορία που γνώρισε νέα τραγική δοκιμασία το 2022, όταν η πόλη καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό κατά τη ρωσική πολιορκία και τις μάχες που ακολούθησαν την εισβολή στην Ουκρανία.
Ακόμη και το ιστορικό διάταγμα της Αικατερίνης για τους Έλληνες της Μαριούπολης, που φυλασσόταν στο τοπικό μουσείο, αναφέρθηκε ότι χάθηκε μέσα στις καταστροφές του πολέμου.
Η Αικατερίνη, τα Ορλωφικά και οι προσδοκίες των Ελλήνων
Οι σχέσεις της Αικατερίνης με τον ελληνισμό δεν περιορίζονται στο ζήτημα της Κριμαίας.
Κατά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1768-1774, η ρωσική πολιτική ενθάρρυνε εξεγέρσεις εναντίον των Οθωμανών σε ελληνικές περιοχές.
Η σημαντικότερη ήταν η εξέγερση των Ορλωφικών, το 1770, στην Πελοπόννησο.
Η ρωσική παρέμβαση δημιούργησε προσδοκίες απελευθέρωσης από την οθωμανική κυριαρχία.
Όμως, η αποτυχία της εξέγερσης άφησε τους επαναστατημένους πληθυσμούς εκτεθειμένους σε σκληρά αντίποινα.
Για άλλη μία φορά, οι ελληνικές ελπίδες συνδέθηκαν με τα γεωπολιτικά συμφέροντα μιας μεγάλης δύναμης, χωρίς να εξασφαλιστεί η προστασία των ανθρώπων που είχαν κινητοποιηθεί.
Αυτό είναι ένα από τα ιστορικά παράδοξα της εποχής: η ίδια αυτοκράτειρα που παρουσιάστηκε ως πιθανή προστάτιδα των Ορθοδόξων συνδέθηκε με πολιτικές που προκάλεσαν σοβαρές δοκιμασίες σε ελληνικούς πληθυσμούς.
Η προσωπική ζωή και οι ισχυροί άνδρες της αυλής
Η προσωπική ζωή της Αικατερίνης απασχόλησε έντονα τους συγχρόνους της και απασχολεί μέχρι σήμερα τους ιστορικούς.
Ο γάμος με τον Πέτρο Γ΄ ήταν αποτυχημένος, ενώ η αυτοκράτειρα διατηρούσε σχέσεις με άνδρες που συχνά αποκτούσαν σημαντική πολιτική επιρροή.
Ανάμεσά τους ξεχώρισαν ο Γκριγκόρι Ορλόφ και ο Γκριγκόρι Ποτέμκιν.
Ο Ποτέμκιν υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές και στρατιωτικές προσωπικότητες της εποχής της. Συνέβαλε καθοριστικά στην επέκταση της ρωσικής ισχύος προς τον νότο.
Η Αικατερίνη απέκτησε τον Παύλο, μετέπειτα αυτοκράτορα Παύλο Α΄, με τον οποίο είχε δύσκολη σχέση.
Πέθανε το 1796 στο Τσάρσκογε Σελό, κοντά στην Αγία Πετρούπολη, ύστερα από εγκεφαλικό επεισόδιο.
Τη διαδέχθηκε ο γιος της, Παύλος Α΄.
Η ιστορική κληρονομιά: Μεγάλη για τη Ρωσία, αλλά με βαρύ ανθρώπινο κόστος
Η Αικατερίνη Β΄ παραμένει μία από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Η βασιλεία της άλλαξε τα σύνορα, τις ισορροπίες δυνάμεων και τη γεωπολιτική θέση της Ρωσίας.
Συνδέθηκε με τον Διαφωτισμό, την ανάπτυξη των τεχνών, τη διοικητική οργάνωση και τη στρατιωτική επέκταση.
Αλλά η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τους θριάμβους των αυτοκρατόρων.
Γράφεται και από τους ανθρώπους που πλήρωσαν το τίμημα των αποφάσεών τους.
Ανάμεσά τους οι χιλιάδες Έλληνες της Κριμαίας, που εγκατέλειψαν τον τόπο τους και μεταφέρθηκαν στην Αζοφική. Άνθρωποι που έχασαν συγγενείς, περιουσίες και πατρίδες, αλλά κράτησαν ζωντανή την ελληνική τους ταυτότητα.
Η μνήμη τους δεν πρέπει να χαθεί πίσω από τα λαμπρά πορτρέτα, τις αυτοκρατορικές στολές και τις μεγαλοπρεπείς αίθουσες των ανακτόρων.
Γιατί πίσω από κάθε μεγάλη αυτοκρατορία υπάρχουν και οι ιστορίες εκείνων που δεν είχαν ποτέ τη δύναμη να αποφασίσουν οι ίδιοι για τη μοίρα τους.
Και ο ελληνισμός της Κριμαίας υπήρξε μία από αυτές τις ιστορίες.
