Με τον Καναδό πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ στο ακροατήριο, την Ουάσινγκτον να κλιμακώνει ακόμη και την παραμονή της ομιλίας τον εμπορικό πόλεμο με τον Καναδά και την ίδια την Ευρώπη να συγκρούεται για το μεταναστευτικό, την πράσινη μετάβαση και την πολιτική της κατεύθυνση, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ανεβαίνει την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου στο βήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο για την ετήσια ομιλία της για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – τη SOTEU (State of the European Union).
Θα κάνει τον απολογισμό της χρονιάς που πέρασε, αλλά κυρίως θα θέσει τις προτεραιότητες της Κομισιόν για τους επόμενους δώδεκα μήνες και ακόμη παραπέρα. Σχεδόν επτά χρόνια αφότου υποσχέθηκε μια «γεωπολιτική Κομισιόν» και έναν χρόνο μετά το κάλεσμά της ότι «αυτή πρέπει να είναι η στιγμή της ανεξαρτησίας της Ευρώπης», καλείται να εξηγήσει τι σημαίνει αυτή η ανεξαρτησία στην πράξη.
Δεν είναι τυχαίο ότι η επίσημη προετοιμασία της φετινής SOTEU έχει ξεχωριστή ενότητα με τίτλο «Delivering Europe’s independence» – «Κάνοντας πράξη την ανεξαρτησία της Ευρώπης»: ανταγωνιστικότητα, μείωση στρατηγικών εξαρτήσεων, άμυνα, Ουκρανία, παγκόσμιες εταιρικές σχέσεις και προστασία της δημοκρατίας.
Η πρόκληση είναι διπλή δηλαδή προς τα έξω, περισσότερη οικονομική, αμυντική, ενεργειακή και τεχνολογική αυτονομία χωρίς ρήξη με τις ΗΠΑ και προς τα μέσα, η διατήρηση μιας όλο και πιο εύθραυστης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
Ο Κάρνεϊ, ο Τραμπ και η «ειδική σχέση» με την ΕΕ
Η παρουσία του Μαρκ Κάρνεϊ στο Ευρωκοινοβούλιο μόνο διακοσμητική δεν είναι. Ο Καναδός πρωθυπουργός έρχεται στο Στρασβούργο έχοντας δηλώσει ότι επιδιώκει μια «μοναδική συμμαχία» (unique alliance) με την Ευρωπαϊκή Ένωση μια πολύ βαθύτερη στρατηγική σχέση σε εμπόριο, άμυνα, έρευνα και τεχνολογία.
Η συγκυρία εξηγεί πολλά. Την Τρίτη η Ουάσινγκτον αύξησε στο 50% τους πρόσθετους δασμούς σε σειρά καναδικών προϊόντων, ενώ από τις 29 Σεπτεμβρίου δρομολογούνται και απαγορεύσεις εισαγωγής ορισμένων προϊόντων. Και αυτό σε μια οικονομία όπου σχεδόν τα τρία τέταρτα των εξαγωγών κατευθύνονται στις ΗΠΑ.
Μιλώντας στους Financial Times, ο Κάρνεϊ ζήτησε «βαθύτερη συνεργασία» με την Ευρώπη και κάλεσε τα δέκα κράτη-μέλη που δεν έχουν ακόμη κυρώσει πλήρως τη CETA (Comprehensive Economic and Trade Agreement) να το πράξουν, ώστε οι δύο πλευρές να γίνουν «πιο ανθεκτικές, πιο ανεξάρτητες».
Η Συνολική Οικονομική και Εμπορική Συμφωνία ΕΕ–Καναδά (Comprehensive Economic and Trade Agreement) εφαρμόζεται προσωρινά από το 2017 και έχει καταργήσει σχεδόν όλους τους δασμούς. Δεκαεπτά κράτη-μέλη την έχουν κυρώσει, ενώ δέκα ακόμη όχι, μεταξύ αυτών η Ελλάδα και η Κύπρος.
Σύμφωνα επίσης με τους FT, συζητείται ακόμη και συμμετοχή του Καναδά στο ευρωπαϊκό δάνειο των 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία.
Ο Κάρνεϊ εντάσσει αυτή τη στροφή στη στρατηγική των «μεσαίων δυνάμεων», οι οποίες, όπως υποστηρίζει, πρέπει να ενώσουν την επιρροή τους σε μια διεθνή τάξη που βρίσκεται σε «ρήξη, όχι μετάβαση». Για τη φον ντερ Λάιεν προσωποποιεί έτσι το είδος συμμαχιών που αναζητεί σήμερα η ΕΕ: μεγαλύτερη αυτονομία και λιγότερες εξαρτήσεις, χωρίς η ευρωπαϊκή ανεξαρτησία να μετατραπεί σε αντι-αμερικανικό μέτωπο.
«Τεντωμένο σκοινί πάνω από ηφαίστειο»
Η δεύτερη ισορροπία βρίσκεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι Σοσιαλιστές ζητούν να μην υπάρξει υποχώρηση στην πράσινη ατζέντα και απαιτούν σαφέστερη θέση απέναντι στη συνεργασία της κεντροδεξιάς με την ακροδεξιά. Το ΕΛΚ πιέζει για μεγαλύτερη απλούστευση της νομοθεσίας, αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική και περισσότερη έμφαση στην ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Ο Μπερντ Λάνγκε, πρόεδρος της Επιτροπής Διεθνούς Εμπορίου, χαρακτήρισε τη φετινή SOTEU «περπάτημα σε τεντωμένο σκοινί πάνω από ηφαίστειο». Είναι ο ίδιος που πρωταγωνίστησε στην προσθήκη ισχυρών δικλείδων ασφαλείας στη νομοθεσία εφαρμογής της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ: ρήτρα αναστολής, ρήτρα λήξης, μηχανισμό διασφάλισης και ενισχυμένο κοινοβουλευτικό έλεγχο.
Αναλυτές του European Policy Centre προειδοποιούν ότι η ομιλία δεν μπορεί να περιοριστεί σε μοίρασμα πολιτικών «δώρων» για να διατηρηθεί μια μόλις επαρκής πλειοψηφία. Η Ρομπέρτα Μέτσολα έχει θέσει τις προσδοκίες πολύ πιο πρακτικά: ανταγωνιστικότερες επιχειρήσεις, χαμηλότερο κόστος για τους πολίτες, περισσότερη ασφάλεια και αποτελεσματικότερος έλεγχος των συνόρων.
Η πίεση, όμως, δεν αφορά μόνο τις ισορροπίες στο Ευρωκοινοβούλιο. Το EPC σημειώνει ότι η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με την αποδυνάμωση βασικών παραδοχών πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε επί δεκαετίες δηλαδή μιας διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες, ενός σχετικά ανοικτού εμπορικού συστήματος και μιας σταθερής αμερικανικής στήριξης. Γι’ αυτό, υποστηρίζουν οι αναλυτές του, η φετινή SOTEU χρειάζεται «στρατηγική εστίαση και πολιτική σαφήνεια», όχι απλώς μια προσπάθεια κατευνασμού των πολιτικών ομάδων.
Μετανάστευση, άμυνα, κλίμα και AI
Μετά την κρίση στη Θέουτα, το μεταναστευτικό αναμένεται να είναι από τα πιο σκληρά σημεία της ομιλίας. Σύμφωνα με το Politico, εξετάζονται σημαντική ενίσχυση της Frontex, ακόμη και προς τους 30.000 συνοριοφύλακες και ακτοφύλακες, μεγαλύτερος ρόλος στις επιστροφές, συνεργασία με τρίτες χώρες και νέα εργαλεία για καταστάσεις μαζικής μεταναστευτικής πίεσης.
Στην άμυνα, η φον ντερ Λάιεν αναμένεται να χτίσει πάνω στον Οδικό Χάρτη Αμυντικής Ετοιμότητας 2030 (Defence Readiness Roadmap 2030), την Επιτήρηση της Ανατολικής Πτέρυγας (Eastern Flank Watch), την ευρωπαϊκή άμυνα κατά των drones και τη λεγόμενη «στρατιωτική Σένγκεν». Η Κομισιόν παρουσιάζει ήδη την ευρωπαϊκή άμυνα και τα πρόσθετα 90 δισ. ευρώ για την Ουκρανία ως κεντρικά κομμάτια της προσπάθειας για μεγαλύτερη ανεξαρτησία.
Το κλίμα θα έχει επίσης ισχυρή παρουσία μετά το καλοκαίρι πυρκαγιών, ξηρασίας και ακραίων θερμοκρασιών. Η Κομισιόν συνδέει πλέον ευθέως την ενεργειακή ανθεκτικότητα με τη γεωπολιτική ασφάλεια, υπολογίζοντας ότι η τελευταία ενεργειακή κρίση κόστισε στην Ευρώπη πάνω από 80 δισ. ευρώ.
Στην Τεχνητή Νοημοσύνη, η Κομισιόν αναζητεί απάντηση τόσο στο χάσμα με ΗΠΑ και Κίνα όσο και στο τι θα σημαίνει η εξάπλωση της AI για τις ευρωπαϊκές θέσεις εργασίας.
Τα παιδιά και τα social media
Ένα από τα πλέον συγκεκριμένα σημεία θα είναι η προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο. Η φον ντερ Λάιεν έχει ήδη προαναγγείλει την κατεύθυνση με τη φράση: «Δεν χρειάζεται να αποδεχτούμε παιδικές ηλικίες διαμορφωμένες από αλγορίθμους».
Για πολλούς αναλυτές πάντως, τα ηλικιακά όρια από μόνα τους δεν αρκούν, το πραγματικό τεστ είναι αν αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται οι ίδιες οι πλατφόρμες.
Η επίσημη παρουσίαση του EU KIDS Act θα γίνει την Πέμπτη το πρωί στο Στρασβούργο από την ίδια και την εκτελεστική αντιπρόεδρο Χένα Βίρκουνεν. Αρχικά είχε προγραμματιστεί στις Βρυξέλλες, αλλά μεταφέρθηκε στο Στρασβούργο ώστε η φον ντερ Λάιεν να μπορέσει να παραστεί και στην ομιλία του Κάρνεϊ στο Ευρωκοινοβούλιο.
Τι είναι η SOTEU – Από τη θεωρία στην πράξη
Η State of the European Union καθιερώθηκε το 2010 επί Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο ως άσκηση κοινοβουλευτικής λογοδοσίας: απολογισμός της προηγούμενης χρονιάς, παρουσίαση των προτεραιοτήτων για την επόμενη και στη συνέχεια συζήτηση με τους ευρωβουλευτές.
Επί φον ντερ Λάιεν έχει εξελιχθεί σε πολύ μεγαλύτερο και περισσότερο προσωποκεντρικό πολιτικό γεγονός. Το Euractiv καταγράφει φέτος περίπου 500 δημοσιογράφους στο Στρασβούργο, 70 influencers στο ημικύκλιο και οργανωμένες προβολές σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Πίσω όμως από την επικοινωνιακή σκηνή βρίσκεται το ουσιαστικό ερώτημα. Η Κομισιόν έχει ήδη εκδώσει τον απολογισμό «Από την υπόσχεση στην πρόοδο» για όσα θεωρεί ότι παρέδωσε τον τελευταίο χρόνο. Την Τετάρτη η φον ντερ Λάιεν θα πρέπει να δείξει αν η «ανεξαρτησία της Ευρώπης» μπορεί να μετατραπεί σε συνεκτικό πολιτικό σχέδιο και αν μπορεί να οικοδομήσει τις συμμαχίες, στο εξωτερικό αλλά και στο εσωτερικό, που απαιτούνται για να το εφαρμόσει.
Διότι, όπως επισημάινουν αναλυτές το μεγάλο πρόβλημα της Ένωσης παραμένει το “delivery gap” – το χάσμα ανάμεσα στις μεγάλες εξαγγελίες και στην πραγματική υλοποίησή τους. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πραγματικό τεστ της φετινής SOTEU: όχι πόσο φιλόδοξο θα είναι το όραμα που θα παρουσιάσει η φον ντερ Λάιεν, αλλά αν η Ευρώπη μπορεί αυτή τη φορά να το κάνει πράξη.
