Η ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο υιοθέτησε την Τρίτη (10 Φεβρουαρίου) δύο νέες νομοθετικές πράξεις που καθιστούν νομικά ευκολότερη την απέλαση αιτούντων άσυλο σε χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, σηματοδοτώντας μια σαφή στροφή προς μια πιο αυστηρή ευρωπαϊκή γραμμή στο μεταναστευτικό.
Με ευρείες αλλά πολιτικά πολωμένες πλειοψηφίες, οι ευρωβουλευτές έδωσαν το «πράσινο φως» τόσο για τη δημιουργία του πρώτου ευρωπαϊκού καταλόγου «ασφαλών χωρών καταγωγής» όσο και για τους νέους κανόνες εφαρμογής της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας», ανοίγοντας τον δρόμο για ταχύτερη εξέταση και απόρριψη αιτήσεων ασύλου.
Πιο ειδικά το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τις αλλαγές στον κανονισμό για τη διαδικασία ασύλου με 408 ψήφους υπέρ, 184 κατά και 60 αποχές, επικυρώνοντας τη σύσταση ενιαίου ευρωπαϊκού καταλόγου ασφαλών χωρών καταγωγής.
Παράλληλα, ενέκρινε τη συμφωνία για την εφαρμογή της έννοιας της ασφαλούς τρίτης χώρας με 396 ψήφους υπέρ, 226 κατά και 30 αποχές, επιτρέποντας την ταχύτερη διεκπεραίωση αιτημάτων και τη μεταφορά αιτούντων σε τρίτες χώρες που θεωρούνται ικανές να παρέχουν «αποτελεσματική προστασία».
Ο εισηγητής της έκθεσης Αλεσάντρο Τσιριάνι (ECR, Ιταλία) δήλωσε ότι «ο κατάλογος των ασφαλών χωρών καταγωγής αποτελεί πολιτικό σημείο καμπής στη διαχείριση της μετανάστευσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η νομοθεσία αυτή βάζει τέλος σε μια περίοδο ασάφειας και χαράσσει μια σαφή πορεία: κοινό πλαίσιο κανόνων, ταχύτερες και αποτελεσματικότερες διαδικασίες, προστασία του δικαιώματος στο άσυλο για όσους πράγματι το δικαιούνται και αποφασιστική αντιμετώπιση των καταχρήσεων. Η ΕΕ εξοπλίζεται με σαφείς και εκτελεστούς κανόνες, βασισμένους στην κοινή ευθύνη».
Ασφαλείς χώρες καταγωγής
Ο νέος ενιαίος ευρωπαϊκός κατάλογος ασφαλών χωρών καταγωγής θα επιτρέπει την ταχεία εξέταση των αιτήσεων ασύλου που υποβάλλονται από υπηκόους των χωρών που περιλαμβάνονται σε αυτόν, και συγκεκριμένα του Μπαγκλαντές, της Κολομβίας, της Αιγύπτου, της Ινδίας, του Κοσόβου, του Μαρόκου και της Τυνησίας. Σύμφωνα με τους νέους κανόνες οι χώρες αυτές θεωρούνται ασφαλείς και το βάρος της απόδειξης για το αντίθετο μετατίθεται στον ίδιο τον αιτούντα, ο οποίος καλείται να αποδείξει ότι η εν λόγω ρύθμιση δεν θα πρέπει να εφαρμοστεί στην περίπτωσή του, λόγω τεκμηριωμένου φόβου δίωξης ή κινδύνου σοβαρής βλάβης σε περίπτωση επιστροφής στη χώρα καταγωγής του.
Οι υποψήφιες προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση χώρες ((Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Γεωργία, Κόσοβο, Μολδαβία, Μαυροβούνιο) θα θεωρούνται επίσης ασφαλείς χώρες καταγωγής, εκτός εάν συντρέχουν ειδικές περιστάσεις που δικαιολογούν διαφορετική αξιολόγηση. Τέτοιες περιστάσεις περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη αδιάκριτης βίας στο πλαίσιο ένοπλης σύγκρουσης, ποσοστό αναγνώρισης ασύλου σε επίπεδο ΕΕ άνω του 20% για τους πολίτες της συγκεκριμένης χώρας ή την επιβολή οικονομικών κυρώσεων λόγω ενεργειών που θίγουν τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες.
Αναστολή και εθνικοί κατάλογοι
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρακολουθεί την κατάσταση στις χώρες που περιλαμβάνονται στον κατάλογο, καθώς και στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες, και θα παρεμβαίνει σε περίπτωση μεταβολής των συνθηκών. Η Επιτροπή θα μπορεί να αποφασίζει προσωρινά ότι μια χώρα δεν πληροί πλέον τα κριτήρια ασφάλειας ή να προτείνει την οριστική αφαίρεσή της από τον κατάλογο. Παράλληλα, τα κράτη μέλη θα διατηρούν τη δυνατότητα να ορίζουν, σε εθνικό επίπεδο, πρόσθετες ασφαλείς χώρες καταγωγής πέραν εκείνων που περιλαμβάνονται στον κοινό ευρωπαϊκό κατάλογο.
Εφαρμογή της έννοιας της ασφαλούς τρίτης χώρας
Τα κράτη μέλη της ΕΕ θα μπορούν να εφαρμόζουν την έννοια της ασφαλούς τρίτης χώρας σε σχέση με αιτούντες άσυλο που δεν είναι υπήκοοι συγκεκριμένης χώρας και, υπό προϋποθέσεις, να κηρύσσουν τις αιτήσεις τους απαράδεκτες, εφόσον πληρούται μία από τις ακόλουθες τρεις συνθήκες:
- η ύπαρξη σύνδεσης μεταξύ του αιτούντος και της τρίτης χώρας, όπως η παρουσία μελών της οικογένειάς του στη χώρα αυτή, προηγούμενη διαμονή του εκεί ή γλωσσικοί, πολιτιστικοί ή άλλοι παρόμοιοι δεσμοί.
- η διέλευση του αιτούντος από την τρίτη χώρα καθ’ οδόν προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη δυνατότητα να είχε ζητήσει εκεί αποτελεσματική προστασία
- ή η ύπαρξη συμφωνίας ή ρύθμισης με την τρίτη χώρα, σε διμερές, πολυμερές ή ενωσιακό επίπεδο, για την υποδοχή αιτούντων άσυλο, με εξαίρεση τους ασυνόδευτους ανηλίκους.
Οι συμφωνίες που συνάπτονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή τα κράτη μέλη της με τρίτες χώρες για την εφαρμογή της έννοιας της ασφαλούς τρίτης χώρας θα πρέπει να περιλαμβάνουν ρητή πρόβλεψη που να υποχρεώνει την τρίτη χώρα να εξετάζει επί της ουσίας κάθε αίτημα αποτελεσματικής προστασίας που υποβάλλεται από τα πρόσωπα που αφορά.
Πρόωρη εφαρμογή ορισμένων διατάξεων
Ο χαρακτηρισμός μιας τρίτης χώρας ως ασφαλούς, τόσο σε ενωσιακό όσο και σε εθνικό επίπεδο, θα μπορεί να συνοδεύεται από εξαιρέσεις για συγκεκριμένες περιοχές της επικράτειάς της ή για σαφώς προσδιορίσιμες κατηγορίες προσώπων. Τόσο η διάταξη αυτή όσο και οι επιταχυνόμενες διαδικασίες στα σύνορα για αιτούντες των οποίων η εθνικότητα εμφανίζει ποσοστό αναγνώρισης ασύλου κάτω του 20% θα μπορούν να εφαρμοστούν πριν από τη γενική έναρξη ισχύος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για το άσυλο, από τον Ιούνιο του 2026.
Ωστόσο η απόφαση θα πρέπει πρώτα να εγκριθεί από το Συμβούλιο.
Αντιδράσεις και πραγματικότητα
«Με τη σημερινή ψηφοφορία για την έννοια της ασφαλούς τρίτης χώρας προσθέτουμε ένα ακόμη βασικό δομικό στοιχείο για ένα λειτουργικό και αξιόπιστο σύστημα ασύλου. Δίνοντας τη δυνατότητα οι προδήλως αβάσιμες αιτήσεις ασύλου να απορρίπτονται ταχύτερα και αποτελεσματικότερα στο μέλλον, επιταχύνουμε τις διαδικασίες, αποσυμφορούμε τα συστήματα των κρατών μελών και βοηθούμε τους ανθρώπους να μη μένουν εγκλωβισμένοι για χρόνια σε ένα νομικό κενό» δήλωσε η συνεισηγήτρια της έκθεσης Λένα Ντύποντ (ΕΛΚ, Γερμανία).
Στο πολιτικό επίπεδο, οι νέοι κανόνες χαιρετίστηκαν από τη δεξιά και την ακροδεξιά ως απόδειξη ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση «σκληραίνει» τη στάση της στο μεταναστευτικό, με την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι να προβάλλεται από συμμάχους της ως κεντρική πολιτική δικαιωμένη της στροφής αυτής, ιδίως μετά και τη συμφωνία Ρώμης–Τιράνων για τη μεταφορά αιτούντων άσυλο εκτός ΕΕ.
Επικριτές, ωστόσο, επισημαίνουν ότι η σύγκλιση κεντροδεξιάς και ακροδεξιάς μετατοπίζει σταδιακά το ευρωπαϊκό πλαίσιο ασύλου προς μια λογική αποτροπής και εξωτερικής ανάθεσης, εις βάρος των εγγυήσεων προστασίας.
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως η Human Rights Watch, προειδοποιούν ότι η διεύρυνση των εννοιών των «ασφαλών χωρών» και η ταχύτερη απόρριψη αιτήσεων ενδέχεται να οδηγήσουν σε επιστροφές ανθρώπων που έχουν πραγματική ανάγκη διεθνούς προστασίας, υπονομεύοντας στην πράξη το δικαίωμα στο άσυλο.
Την ίδια στιγμή, στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ενισχύεται η παραδοχή ότι ο έλεγχος της μετανάστευσης αποτελεί θεμιτό και αναγκαίο πολιτικό στόχο και ότι η μακρόχρονη αδυναμία των θεσμών να διαχειριστούν αποτελεσματικά το ζήτημα υπονόμευσε την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Η απουσία κοινών κανόνων και αξιόπιστης εφαρμογής άφησε επί χρόνια τα κράτη μέλη εκτεθειμένα, τροφοδοτώντας την αίσθηση απώλειας ελέγχου και ενισχύοντας τη δυσπιστία απέναντι στο ευρωπαϊκό εγχείρημα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σημερινή σκλήρυνση της πολιτικής ασύλου παρουσιάζεται ως προσπάθεια αποκατάστασης της αξιοπιστίας, σε μια αναζήτηση ισορροπίας ανάμεσα στην αναγκαία τάξη και τη διατήρηση των θεμελιωδών αρχών προστασίας που συγκροτούν τον πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
