Σε μια ιστορική κίνηση προχωρά η Ουγγαρία η οποία θα αρχίσει σύντομα να δημοσιοποιεί δεκάδες χιλιάδες αστυνομικούς φακέλους της κομμουνιστικής περιόδου σε μια διαδικτυακή δημόσια βάση δεδομένων, παρέχοντας στους πολίτες πρόσβαση σε καταλόγους πληροφοριοδοτών και συνεργατών που συνεργάζονταν με τις πρώην κρατικές υπηρεσίες ασφαλείας.
Η δημοσιοποίηση αυτή, η οποία συμπίπτει με την 70ή επέτειο της αντισοβιετικής εξέγερσης της Ουγγαρίας το 1956, εντάσσεται στη δέσμευση του Πρωθυπουργού Πέτερ Μαγκιάρ να καταστήσει δημόσια τα αρχεία —τα οποία φυλάσσονται σε ένα τεράστιο υπόγειο αρχειοφυλάκιο στη Βουδαπέστη— και να επιτρέψει στους Ούγγρους να συμφιλιωθούν με το παρελθόν τους.
Αν και το κομμουνιστικό καθεστώς κατέρρευσε το 1989, η Ουγγαρία καθυστέρησε να ανοίξει πλήρως τους φακέλους λόγω έλλειψης ισχυρής πολιτικής βούλησης από τις διαδοχικές κυβερνήσεις. Μέχρι τώρα, πέρα από τους ερευνητές, οι απλοί πολίτες μπορούσαν να ζητήσουν πρόσβαση μόνο στους δικούς τους φακέλους ή σε εκείνους στενών συγγενικών τους προσώπων, αλλά πλέον ο καθένας θα μπορεί να πραγματοποιεί αναζητήσεις στη διαδικτυακή βάση δεδομένων.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι υπηρεσίες μυστικής αστυνομίας στην Ανατολική Ευρώπη —όπως η Στάζι της Ανατολικής Γερμανίας ή οι υπηρεσίες ασφαλείας της Ουγγαρίας— βασίζονταν σε συνεργάτες που στρατολογούνταν από το ευρύ κοινό, συχνά μέσω εκβιασμών, απειλών ή ανταμοιβών.
Μεταξύ 1956 και 1989, καταγράφηκαν στην Ουγγαρία περίπου 55.000 μυστικοί συνεργάτες. Αυτοί παρακολουθούσαν φίλους, συγγενείς, γείτονες και συναδέλφους για να εντοπίσουν ενδείξεις διαφωνίας και δυτικής επιρροής, ενώ οι αναφορές τους οδηγούσαν συχνά σε συλλήψεις και ανακρίσεις.
Πολλά διαμερίσματα στο κέντρο της Βουδαπέστης —γνωστά ως «K-flats» ή «διαμερίσματα συνωμοσίας»— χρησίμευαν ως χώροι συναντήσεων μεταξύ αξιωματούχων της μυστικής αστυνομίας και πολιτών-συνεργατών.
Μουσικά συγκροτήματα στο στόχαστρο
Τη δεκαετία του 1980, πληροφοριοδότες παρακολουθούσαν συναυλίες της underground ροκ σκηνής της Βουδαπέστης, οι οποίες προσέλκυαν νεανικό κοινό και θεωρούνταν από τις αρχές δυνητικά ανατρεπτικές.
Ο Πέτερ Μούλερ «Ζιάμι», μια εμβληματική μορφή της σημερινής μουσικής σκηνής, θυμάται το συγκρότημά του, τους Kontroll Csoport, να ερμηνεύει το 1983 ένα τραγούδι που είχε γράψει ο ίδιος με τίτλο «Πληροφοριοδότες και Προβοκάτορες».
«Με τον δικό μας τρόπο», έλεγαν οι στίχοι, «παρακολουθούμε κι εμείς: αυτός που στέκεται μπροστά σου είναι δικός μας άνθρωπος — κοκκίνισες, ξεσκεπάστηκες, πληροφοριοδότες και προβοκάτορες».
«Και τότε στρέφαμε τους προβολείς στο πλήθος και βλέπαμε τους περίπου 1.000 θεατές να στριφογυρίζουν, προσπαθώντας να εντοπίσουν ποιοι θα μπορούσαν να είναι οι πληροφοριοδότες», δήλωσε ο 74χρονος σήμερα μουσικός, χαμογελώντας πονηρά.
Ο Μούλερ κινδύνευσε να αποβληθεί από τη σχολή του εξαιτίας της μουσικής του, ενώ η αστυνομία απαγόρευσε ορισμένες συναυλίες του και τον υπέβαλε σε ανακρίσεις.
Το πρώτο του πανκ-ροκ συγκρότημα, οι «URH» (1980) —που κατέχει θρυλική θέση στην underground κουλτούρα— είχε πάρει το όνομά του από τη ραδιοσυχνότητα που χρησιμοποιούσε η κρατική αστυνομία και βρισκόταν συχνά στο στόχαστρο των αρχών.
Ωστόσο, παρά τις αναμνήσεις αυτές, ο Μούλερ τρέφει ανάμεικτα συναισθήματα σχετικά με το άνοιγμα των φακέλων έπειτα από τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα. «Δεν νιώθω απόλυτα άνετα με την ιδέα ότι η κοινωνία χρειάζεται μια τέτοια κάθαρση μετά από τόσα χρόνια — ότι πρέπει να στοχοποιούνται, να ταπεινώνονται, να διαπομπεύονται και να τιμωρούνται άνθρωποι, οι οποίοι είτε έχουν ήδη πεθάνει είτε έχουν προχωρήσει σε ένα διαφορετικό στάδιο της ζωής τους», δήλωσε στο Reuters.
Η «πιιο βαθιά» αντιμετώπιση της παρελθόντος μας
Τα Ιστορικά Αρχεία της Ουγγρικής Κρατικής Ασφάλειας (ABTL) διαχειρίζονται τα αρχεία των πρώην υπηρεσιών κρατικής ασφάλειας, τα οποία περιλαμβάνουν τα ονόματα 50.000 έως 60.000 συνεργατών.
Ο διευθυντής τους, Μπέντεγκουζ Γκέργκο Τσεχ, χαιρέτισε τη δημοσιοποίηση των αρχείων της κομμουνιστικής περιόδου —βάσει νόμου που ψηφίστηκε από το κοινοβούλιο τον Σεπτέμβριο— ως ένα «ιστορικό βήμα», επισημαίνοντας ότι η κίνηση αυτή προχωρά περισσότερο σε σχέση με άλλες χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ.
Η Πολωνία άνοιξε τα αρχεία της πολύ νωρίτερα, αλλά δεν επιτρέπει την ελεύθερη και χωρίς περιορισμούς αναζήτηση, όπως θα συμβαίνει πλέον στην Ουγγαρία.
Η Γερμανία ακολούθησε επίσης μια πιο περιοριστική προσέγγιση στον νόμο του 1991 για το άνοιγμα των αρχείων της Στάζι, ενώ στην Τσεχική Δημοκρατία δεν έχουν αναρτηθεί όλα τα αρχεία σε διαδικτυακή βάση δεδομένων.
Ο ουγγρικός νόμος ορίζει ότι η κατανόηση του παρελθόντος και η διαφάνεια των δημόσιων θεσμών αποτελούν «ουσιώδεις προϋποθέσεις» για τη λειτουργία ενός δημοκρατικού κράτους.
Η δημοσιοποίηση τεσσάρων κατηγοριών αρχείων θα πραγματοποιηθεί σε δύο στάδια, με αφετηρία την 4η Νοεμβρίου. Την ημέρα εκείνη, το 1956, σοβιετικά τανκς εισήλθαν στη Βουδαπέστη για να καταστείλουν την υπέρ της δημοκρατίας εξέγερση που είχε ξεκινήσει στις 23 Οκτωβρίου.
Ορισμένες λεπτομέρειες των αρχείων θα καλύπτονται (θα απαλείφονται) για την προστασία ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, όπως ιατρικά αρχεία, πληροφορίες για εθισμούς και τον σεξουαλικό προσανατολισμό.
«Ως αρχειονόμος και ιστορικός, πιστεύω ότι η έκδοση κρίσεων με βάση αυτές τις πληροφορίες είναι ακατάλληλη», δήλωσε ο Τσεχ στο πρακτορείο Reuters. «Ωστόσο, θεωρώ ότι είναι δυνατόν να αποκτήσουμε εικόνα για τις ιστορίες ζωής και να αντιμετωπίσουμε το παρελθόν μας πιο βαθιά — όχι μόνο σε ατομικό, αλλά και σε κοινωνικό επίπεδο».
