Ένα μικρό σημειωματάριο που έμεινε πεταμένο μέσα σε ένα εγκαταλελειμμένο πολυτελές διαμέρισμα της Δαμασκού φαίνεται ότι πρόδωσε έναν από τους πλέον καταζητούμενους ανθρώπους του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ.
Ο υποστράτηγος Χοσάμ Λούκα, γνωστός στη Συρία ως η «Αράχνη», υπήρξε ένας από τους πανίσχυρους επικεφαλής των υπηρεσιών πληροφοριών του καθεστώτος. Η νέα συριακή κυβέρνηση τον κατηγορεί για ανθρωποκτονία από πρόθεση, βασανιστήρια και θανάτους από βασανιστήρια και επιδιώκει πλέον να μετατρέψει το εθνικό ένταλμα σε διεθνές, ώστε να ζητηθεί η έκδοσή του.
Το πρόβλημα είναι ότι η πολύμηνη έρευνα του BBC τον εντόπισε εκεί όπου έχουν καταφύγει και άλλες κορυφαίες προσωπικότητες του παλαιού καθεστώτος: στη Ρωσία και συγκεκριμένα στην περιοχή της Μόσχας. Η ρωσική κυβέρνηση δεν απάντησε στα ερωτήματα του BBC για το αν προτίθεται να τον παραδώσει.
Ποιος είναι η «Αράχνη» του Άσαντ
Ο Λούκα δεν ήταν ένας ακόμη αξιωματικός των υπηρεσιών ασφαλείας.
Ανέβηκε σταδιακά στην κορυφή του μηχανισμού καταστολής του καθεστώτος και διετέλεσε επικεφαλής της Πολιτικής Ασφάλειας στη Χομς, επικεφαλής της Διεύθυνσης Πολιτικής Ασφάλειας και στη συνέχεια διευθυντής της Γενικής Διεύθυνσης Πληροφοριών.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση τον είχε εντάξει ήδη από τις 24 Ιουλίου 2012 στον κατάλογο κυρώσεων για τη Συρία, αναφέροντας ρητά ότι ήταν υπεύθυνος για βασανισμούς αντιπάλων που βρίσκονταν υπό κράτηση. Ως επικεφαλής της ασφάλειας στη Χομς βρέθηκε στην καρδιά της επιχείρησης καταστολής μιας πόλης που είχε μετατραπεί σε σύμβολο της εξέγερσης εναντίον του Άσαντ. (EUR-Lex)
Το προσωνύμιο «Αράχνη» φέρεται να το απέκτησε εξαιτίας του τεράστιου δικτύου πληροφοριοδοτών και συνεργατών που είχε δημιουργήσει. Πρώην αντικαθεστωτικοί υποστηρίζουν ότι είχε καταφέρει να διεισδύσει ακόμη και μέσα στις τάξεις των ανταρτών.
«Ήταν παντού», είναι η χαρακτηριστική περιγραφή κατοίκων της Χομς, ενώ πρώην αντάρτης τον χαρακτήρισε «σατανική ιδιοφυΐα».
Το τηλέφωνο στους τοίχους και όσοι εξαφανίζονταν
Μια ανατριχιαστική ιστορία από τη Χομς αποτυπώνει τον φόβο που προκαλούσε το όνομά του.
Την εποχή της πολιορκίας, το τηλέφωνο του Λούκα εμφανιζόταν γραμμένο με σπρέι στους τοίχους. Η πληροφορία που κυκλοφορούσε ήταν ότι όποιος ήθελε να εγκαταλείψει τις πολιορκημένες περιοχές μπορούσε να τηλεφωνήσει στον συγκεκριμένο αριθμό και να ζητήσει ασφαλή διέλευση.
Κάποιοι πράγματι κατάφεραν να φύγουν.
Άλλοι όμως, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που συγκέντρωσε το BBC, τηλεφώνησαν και στη συνέχεια εξαφανίστηκαν χωρίς να δώσουν ποτέ ξανά σημεία ζωής.
Η «Σφαγή των Παιδιών»
Μία από τις σοβαρότερες υποθέσεις που έχουν συνδεθεί με τον Λούκα αφορά τη σφαγή του Σεπτεμβρίου του 2015 στη συνοικία αλ Ουάερ της Χομς.
Η επίθεση έγινε την ημέρα της μεγάλης μουσουλμανικής γιορτής και, σύμφωνα με το Συριακό Δίκτυο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, σκοτώθηκαν 28 άνθρωποι: 17 παιδιά, τέσσερις γυναίκες και επτά άνδρες.
Γι’ αυτό και έμεινε γνωστή ως η «Σφαγή των Παιδιών».
Μεταξύ των νεκρών ήταν ο μόλις επτά ετών Ουάελ. Ο πατέρας του, Μοχάμεντ Τουακατλί, περιέγραψε στους δημοσιογράφους του BBC ότι βρήκε τα παιδιά νεκρά στο σημείο όπου λίγο νωρίτερα έπαιζαν.
Συριακές οργανώσεις και αντικαθεστωτικά μέσα της εποχής συνέδεσαν τον Λούκα με την επιλογή των στόχων που χτυπήθηκαν εκείνη την ημέρα. Πρόκειται για κατηγορία που ο ίδιος δεν έχει απαντήσει δημόσια στην πρόσφατη έρευνα.
Από τη Χομς στην κορυφή του συστήματος βασανιστηρίων
Η καριέρα του όχι μόνο δεν σταμάτησε, αλλά συνεχίστηκε.
Ο Λούκα ανέβηκε στην κορυφή της υπηρεσίας πληροφοριών και απέκτησε στρατηγικό ρόλο στον μηχανισμό κρατήσεων του καθεστώτος.
Ο μηχανισμός αυτός έχει καταγραφεί επί χρόνια από διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Amnesty International έχει τεκμηριώσει βασανισμούς, βιασμούς, ηλεκτροσόκ, άγριους ξυλοδαρμούς και μαζικούς θανάτους κρατουμένων. Για τη διαβόητη φυλακή της Σεντνάγια κατέληξε ότι οι δολοφονίες, τα βασανιστήρια, οι εξαφανίσεις και η εξόντωση αποτελούσαν μέρος μιας εκτεταμένης και συστηματικής επίθεσης εναντίον του άμαχου πληθυσμού, που συνιστούσε εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. (saydnaya.amnesty.org)
Το σημειωματάριο που τον πρόδωσε
Όταν το καθεστώς Άσαντ κατέρρευσε τον Δεκέμβριο του 2024, ο Λούκα εξαφανίστηκε.
Ένοπλοι μπήκαν λίγες ημέρες αργότερα στο πολυτελές διαμέρισμά του στη Δαμασκό. Βρήκαν ακριβά επώνυμα ρούχα, έγγραφα, μετάλλια, πιστοποιητικά και φωτογραφίες. Σε αρκετές από αυτές ο Λούκα εμφανιζόταν χαμογελαστός να ανταλλάσσει χειραψία με τον Μπασάρ αλ Άσαντ.
Σε μια γωνία όμως βρισκόταν κάτι πολύ πιο πολύτιμο για όποιον ήθελε να τον αναζητήσει: ένα απλό σημειωματάριο.
Μέσα υπήρχαν ονόματα και τηλέφωνα γιατρών, στρατιωτικών, εμπόρων, συγγενών και ανθρώπων του προσωπικού του δικτύου.
Οι δημοσιογράφοι του BBC φωτογράφισαν όλες τις σελίδες και άρχισαν να ελέγχουν 155 τηλεφωνικούς αριθμούς.
Μόνο 51 εξακολουθούσαν να λειτουργούν.
Οι δημοσιογράφοι έγιναν… ασθενείς
Στην αρχή κανείς δεν ήθελε να μιλήσει.
Άλλοι έκλειναν αμέσως το τηλέφωνο και άλλοι ισχυρίζονταν ότι δεν γνώριζαν καν τον Λούκα.
Οι δημοσιογράφοι επέμειναν. Έφτασαν στο σημείο να κλείνουν ιατρικά ραντεβού με γιατρούς που περιλαμβάνονταν στο σημειωματάριο, προσπαθώντας να ακολουθήσουν το δίκτυο των επαφών.
Γιατρός στο Χαλέπι παραδέχθηκε ότι είχε περιθάλψει τον Λούκα, αλλά στη συνέχεια ζήτησε από τον δημοσιογράφο να φύγει.
Ένας άλλος γιατρός έδωσε το κρίσιμο στοιχείο: είχε συνοδεύσει τη μητέρα του Λούκα για θεραπεία στη Ρωσία.
Ο σωματοφύλακας, ο οδηγός και τα χρήματα από το χρηματοκιβώτιο
Η επόμενη άκρη του νήματος ήρθε από πρώην φύλακα της πολυκατοικίας, ο οποίος οδήγησε το BBC σε άνθρωπο που παρουσιαζόταν ως προσωπικός σωματοφύλακας του Λούκα.
Ο τελευταίος είπε ότι, όταν οι αντάρτες πλησίαζαν στη Δαμασκό, ο αρχικατάσκοπος διαβεβαίωνε τους συνεργάτες του πως θα έμενε στην πρωτεύουσα και θα πολεμούσε.
Μέχρι το επόμενο πρωί είχε εξαφανιστεί.
Κατά τον πρώην σωματοφύλακά του, φεύγοντας πήρε μαζί του μεγάλο χρηματικό ποσό από το χρηματοκιβώτιο του γραφείου του.
Στη συνέχεια οι δημοσιογράφοι εντόπισαν και τον οδηγό που θεωρείται ότι τον έβγαλε από τη Δαμασκό τη νύχτα της φυγής.
Μέσω Λιβάνου στη Ρωσία με άλλο όνομα
Υψηλόβαθμη λιβανική κυβερνητική πηγή αποκάλυψε στο BBC ότι ο Λούκα πέρασε από τον Λίβανο έχοντας, όπως ανέφερε, ρωσικό διαβατήριο με διαφορετικό όνομα και από εκεί ταξίδεψε στη Ρωσία.
Ένας άνθρωπος από το παλιό σημειωματάριο έδωσε τελικά στους δημοσιογράφους έναν αριθμό με ρωσικό κωδικό.
Και τότε έγινε το κρίσιμο τηλεφώνημα.
Ο πληροφοριοδότης κάλεσε τον αριθμό παρουσία των δημοσιογράφων και υπέβαλε στον άνθρωπο που απάντησε ερωτήσεις τις οποίες, κατά το BBC, μόνο ο Λούκα θα μπορούσε να γνωρίζει.
Οι απαντήσεις ήταν άμεσες και σωστές.
Σε δεύτερη επικοινωνία μίλησε το ίδιο το BBC μαζί του. Ο Λούκα αρνήθηκε ουσιαστικά να απαντήσει, λέγοντας ότι δεν μπορούσε να διακινδυνεύσει να μιλήσει τηλεφωνικά «στη θέση όπου βρίσκεται».
Το ηλεκτρονικό ίχνος έφτασε στα περίχωρα της Μόσχας
Η έρευνα απέκτησε στη συνέχεια δεύτερο ρωσικό αριθμό, συνδεδεμένο με εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης και ανταλλαγής μηνυμάτων.
Μέσα σε μία ημέρα, σύμφωνα με το BBC, τα στοιχεία οδήγησαν σε δύο προαστιακές περιοχές στα περίχωρα της Μόσχας.
Όταν το BBC τηλεφώνησε ξανά και συστήθηκε, ο άνδρας που απάντησε έκλεισε αμέσως.
Δεν απάντησε ούτε στα ερωτήματα που του στάλθηκαν για τις κατηγορίες εναντίον του.
Η Δαμασκός απαιτεί να επιστρέψει και να δικαστεί
Η νέα συριακή Δικαιοσύνη έχει πλέον ανοίξει επίσημα τον φάκελο.
Ο γενικός εισαγγελέας της Συρίας, Χασάν αλ Τούρμπα, δήλωσε ότι ο Λούκα διώκεται για ανθρωποκτονία από πρόθεση, βασανιστήρια και θάνατο συνεπεία βασανιστηρίων.
Υπάρχει ήδη εθνικό ένταλμα και η Δαμασκός κινείται για τη διεθνοποίησή του και την έκδοση του πρώην αρχηγού των μυστικών υπηρεσιών.
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν η Μόσχα θα παραδώσει έναν άνθρωπο που επί χρόνια υπηρέτησε το καθεστώς του στενότερου συμμάχου της στη Μέση Ανατολή.
Μέχρι στιγμής η Ρωσία δεν έχει δώσει απάντηση.
Και ο ίδιος ο Άσαντ – Πού βρίσκεται σήμερα
Στη Ρωσία βρίσκεται και ο ίδιος ο Μπασάρ αλ Άσαντ.
Όταν οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης κατέλαβαν τη Δαμασκό στις 8 Δεκεμβρίου 2024, τερματίζοντας περισσότερα από 50 χρόνια εξουσίας της οικογένειας Άσαντ, ο πρώην πρόεδρος εγκατέλειψε τη χώρα. Η Μόσχα επιβεβαίωσε ότι ο Άσαντ και η οικογένειά του έφτασαν στη ρωσική πρωτεύουσα και ότι τους παραχωρήθηκε άσυλο. Η τελευταία επιβεβαιωμένη δημόσια τοποθέτησή του μετά την πτώση του εκδόθηκε επίσης από τη Μόσχα.
Η Συρία έχει εκδώσει ένταλμα σύλληψης σε βάρος του πρώην προέδρου για κατηγορίες που περιλαμβάνουν δολοφονία και βασανιστήρια.
Το καθεστώς του κατηγορείται από διεθνείς οργανώσεις για ένα τεράστιο σύστημα καταστολής των πολιτικών του αντιπάλων: αυθαίρετες συλλήψεις, βασανιστήρια, εξαναγκαστικές εξαφανίσεις, εξωδικαστικές εκτελέσεις, πολιορκίες πόλεων και επιθέσεις εναντίον αμάχων. Η Human Rights Watch είχε ήδη από το 2011 χαρακτηρίσει την καταστολή ως εκτεταμένη και συστηματική επίθεση κατά του άμαχου πληθυσμού που μπορούσε να στοιχειοθετήσει εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Η Amnesty έχει καταγράψει δεκάδες χιλιάδες εξαφανίσεις, βασανισμούς και θανάτους στις φυλακές. Στη Σεντνάγια μόνο, εκτιμούσε ότι έως 13.000 άνθρωποι ενδέχεται να είχαν απαγχονιστεί μυστικά μεταξύ 2011 και 2015, οι περισσότεροι άμαχοι που θεωρούνταν αντίπαλοι της κυβέρνησης
Έτσι, η ανακάλυψη της «Αράχνης» στη Μόσχα δεν αποτελεί μόνο την ιστορία του εντοπισμού ενός φυγάδα.
Ανοίγει ξανά το πολύ μεγαλύτερο ζήτημα: πόσα από τα κορυφαία στελέχη του μηχανισμού Άσαντ βρίσκονται σήμερα υπό ρωσική προστασία και εάν κάποτε θα παραδοθούν για να λογοδοτήσουν για όσα συνέβησαν στις φυλακές, στα ανακριτικά κέντρα και στις πολιορκημένες πόλεις της Συρίας
Με πληροφορίες από Reuters, Amnesty International, Human Rights Watch
