Αυτό που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1940 ως μια πολλά υποσχόμενη δασική πολιτική για την τροφοδοσία της βιομηχανίας χαρτιού -λόγω του χαμηλού κόστους και της ταχείας ανάπτυξης του δέντρου– έχει εξελιχθεί σήμερα σε μια ιδιότυπη «πράσινη έρημο».
Ο ευκάλυπτος καλύπτει πλέον το 30% της δασικής επιφάνειας στη βορειοδυτική Ισπανία, όμως πίσω από την πυκνή του βλάστηση κρύβεται μια σοβαρή οικολογική κρίση.
Μια πρόσφατη επιστημονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα και το Ανώτατο Συμβούλιο Επιστημονικών Ερευνών της Ισπανίας (CSIC) έρχεται να επιβεβαιώσει με αριθμούς τις υποψίες δεκαετιών: για την πανίδα, οι φυτείες ευκαλύπτου αποτελούν ουσιαστικά μια νεκρή ζώνη.
Μια «άβυσσος» στην πανίδα του ατλαντικού δάσους
Οι ερευνητές ανέλυσαν 240 ζώνες αυτόχθονου ατλαντικού δάσους και φυτειών ευκαλύπτου στο φυσικό πάρκο «Fragas do Eume», ένα από τα τελευταία παράκτια ατλαντικά δάση της Ιβηρικής Χερσονήσου. Τα ευρήματα δείχνουν μια χαώδη διαφορά στην ποικιλομορφία και τον πληθυσμό των πτηνών. Το συμπέρασμα είναι σαφές: όσο περισσότεροι ευκάλυπτοι υπάρχουν, τόσο λιγότερα πουλιά επιβιώνουν.
Οι ώριμοι ευκάλυπτοι αδυνατούν να λειτουργήσουν ως λειτουργικό οικοσύστημα για τα πτηνά. Το φύλλωμά τους προσφέρει ελάχιστη υποστήριξη, ενώ τα είδη που πλήττονται περισσότερο είναι τα εντομοφάγα και όσα φωλιάζουν σε κουφάλες ηλικιωμένων δέντρων, όπως ο δρυοκολάπτης. Ο ευκάλυπτος στερείται υποβλάστησης, δεν προσελκύει επαρκείς πληθυσμούς εντόμων και υλοτομείται πολύ πριν προλάβει να γεράσει και να δημιουργήσει τις απαραίτητες κοιλότητες για τις φωλιές.
Γιατί είναι σημαντικό: Τα πουλιά του δάσους ρυθμίζουν τις πληγές των εντόμων, βοηθούν στη διασπορά των σπόρων και αποτελούν δείκτη περιβαλλοντικής υγείας. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία για τα Πτηνά (2009/147) υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να διατηρούν τους πληθυσμούς τους σε καλή κατάσταση, μια υποχρέωση που, βάσει της μελέτης, παραβιάζεται συστηματικά στις περιοχές της Γαλικίας με έντονη παρουσία ευκαλύπτων.
Μια οικονομία 2,5 δισεκατομμυρίων ευρώ
Το ζήτημα είναι βαθιά περίπλοκο, καθώς πίσω από το δέντρο κρύβεται μια τεράστια βιομηχανία. Το 2017, η επιστημονική επιτροπή του Υπουργείου Οικολογικής Μετάβασης πρότεινε την ένταξη του ευκαλύπτου στον Κατάλογο Εισβλητικών Ξένων Ειδών. Η πρόταση, ωστόσο, απορρίφθηκε για οικονομικούς λόγους.
Μόνο στη Γαλικία, ο κλάδος του ξύλου και του χαρτοπολτού παράγει 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως και απασχολεί περισσότερους από 19.000 εργαζόμενους, σύμφωνα με στοιχεία της έκθεσης «A Cadea Forestal-Madeira de Galicia». Πρόκειται για μια κλασική σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ οικονομικής επιβίωσης της υπαίθρου και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.
Ένας «σιωπηλός δολοφόνος» των οικοσυστημάτων
Ο ευκάλυπτος εισήχθη στην Ιβηρική τον 19ο αιώνα για καλλωπιστικούς και φαρμακευτικούς σκοπούς, αλλά η εξάπλωσή του εκτοξεύθηκε με τα αναδασωτικά προγράμματα του καθεστώτος Φράνκο. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο ισπανικό. Στη γειτονική Πορτογαλία, ο ευκάλυπτος καλύπτει ήδη πάνω από 800.000 εκτάρια και είναι το πιο διαδεδομένο δασικό είδος, ενώ βρίσκεται στο μικροσκόπιο των αρχών για τη σύνδεσή του με τις καταστροφικές μέγα-πυρκαγιές.
Η επιστήμη περιγράφει τον ευκάλυπτο ως έναν «σιωπηλό δολοφόνο»:
Αλληλοπάθεια: Απελευθερώνει χημικές ουσίες που εμποδίζουν την ανάπτυξη άλλων φυτών κάτω από τη σκιά του, εξαλείφοντας τους αυτόχθονες θάμνους.
Ταχεία υλοτόμηση: Κόβεται κάθε 10-15 χρόνια, με αποτέλεσμα να μην προλαβαίνει ποτέ να δημιουργήσει φυσικές κουφάλες για τα πουλιά.
Τοξικότητα στο νερό: Τα ξερά φύλλα του απελευθερώνουν έλαια και τοξικές ενώσεις στα ποτάμια, βλάπτοντας τα υδρόβια έντομα και τα αμφίβια, διαλύοντας τη βάση της υδάτινης τροφικής αλυσίδας.
Η χαμηλού κόστους λύση της συνύπαρξης
Παρά τα ανησυχητικά στοιχεία, οι επιστήμονες δεν ζητούν την πλήρη εκρίζωση του ευκαλύπτου, αναγνωρίζοντας την κοινωνικοοικονομική του σημασία για τις αγροτικές κοινότητες όπου οι εναλλακτικές λύσεις σπανίζουν.
Αντίθετα, προτείνουν μια συμβιβαστική και χαμηλού κόστους λύση που έχει ήδη αποδώσει σε άλλα ευρωπαϊκά πλαίσια: να επιτραπεί η ανάπτυξη άγριας, αυτόχθονης βλάστησης σε ορισμένες ζώνες εντός των φυτειών, χωρίς να καθαρίζονται. Αυτές οι νησίδες φυσικού περιβάλλοντος μπορούν να λειτουργήσουν ως καταφύγιο, επιτρέποντας στα πουλιά να επιστρέψουν, χωρίς να πληγεί η παραγωγικότητα της βιομηχανίας.
Η επιστήμη δεν αφορίζει τον ευκάλυπτο, αλλά προειδοποιεί: η κάλυψη του 30% των βουνών με ένα και μόνο ξένο είδος συνοδεύεται από ένα βαρύ βιολογικό τίμημα που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.
