Ένας ρυθμός ξέφρενος, φούστες που σηκώνονται ψηλά, πόδια που εκτινάσσονται στον αέρα και ένα κοινό που άλλοτε χειροκροτεί και άλλοτε σκανδαλίζεται. Το καν-καν δεν είναι απλώς ένα από τα διασημότερα θεάματα του Παρισιού. Είναι ένας χορός που αφηγείται την ιστορία της λαϊκής διασκέδασης, της κοινωνικής πρόκλησης και της αλλαγής της θέσης των γυναικών στη δημόσια ζωή.
Τι συνέβη πραγματικά το 1858
Η αναφορά σε εγκαίνια καμπαρέ με το όνομα «Καν-Καν» το 1858 χρειάζεται επιφύλαξη: δεν προκύπτει από τις βασικές ιστορικές πηγές που εξετάστηκαν. Το 1858 είναι, ωστόσο, καθοριστικό για την ιστορία του χορού. Εκείνη τη χρονιά παρουσιάστηκε η οπερέτα «Ο Ορφέας στον Άδη» του Ζακ Όφενμπαχ, με τον περίφημο «Κολασμένο καλπασμό» (Galop infernal), τη μελωδία που αργότερα ταυτίστηκε με το γαλλικό καν-καν. Το ιστορικό Moulin Rouge άνοιξε πολύ αργότερα, τον Οκτώβριο 1889.
Από το λαϊκό τετράγωνο στον χορό της αμφισβήτησης
Οι ρίζες του καν-καν εντοπίζονται στις δημόσιες χορευτικές συγκεντρώσεις του Παρισιού της δεκαετίας του 1820. Στο παραδοσιακό quadrille, έναν χορό με συγκεκριμένα σχήματα και βήματα, οι χορευτές άρχισαν να προσθέτουν αυθόρμητες, όλο και πιο θορυβώδεις κινήσεις. Οι αυτοσχεδιασμοί ονομάστηκαν chahut ή cancan. Σύντομα οι γυναίκες ξεχώρισαν για τις ακροβατικές φιγούρες τους, αμφισβητώντας με το σώμα τους τους κανόνες ευπρέπειας της εποχής.
Οι πρωταγωνίστριες και το σκάνδαλο
Στα μέσα του αιώνα, η Σελέστ Μογκαντόρ, διάσημη χορεύτρια του Bal Mabille, συνέβαλε αποφασιστικά στην καθιέρωση του νέου ύφους. Ο χορός απαιτούσε ισορροπία, αντοχή, ελαστικότητα και εξαιρετικό συγχρονισμό. Οι ψηλές κλωτσιές, τα ανοίγματα των ποδιών, οι περιστροφές και τα ανασηκωμένα μεσοφόρια έκαναν το θέαμα διάσημο και προκλητικό για την αστική ηθική. Πίσω από τη φαινομενική ελαφρότητα υπήρχε απαιτητική σωματική τέχνη.
Γιατί ονομάστηκε French Cancan
Η διεθνής ονομασία «French Cancan» συνδέεται με τον Βρετανό επιχειρηματία θεαμάτων Τσαρλς Μόρτον, στις αρχές της δεκαετίας του 1860. Η προσθήκη της λέξης «French» μετέτρεψε το παρισινό χορευτικό φαινόμενο σε εξαγώγιμο θέαμα, φορτισμένο με την εικόνα της γαλλικής ανεμελιάς και ελευθεριότητας.
Το Moulin Rouge και η εποχή της Μπελ Επόκ
Το Moulin Rouge ιδρύθηκε από τους Ζοζέφ Ολέρ και Σαρλ Ζιντλέρ στη Μονμάρτρη το 1889. Στον χώρο του συνυπήρχαν καλλιτέχνες, αστοί, αριστοκράτες και άνθρωποι των λαϊκών συνοικιών. Το καν-καν έγινε η μεγάλη του ατραξιόν. Ανάμεσα στις θρυλικές μορφές του ήταν η Λουίζ Βεμπέρ, γνωστή ως La Goulue, και η Τζέιν Αβρίλ. Ο ζωγράφος Ανρί ντε Τουλούζ-Λοτρέκ απαθανάτισε τις χορεύτριες και τον κόσμο της νυχτερινής Μονμάρτρης, μετατρέποντας τις αφίσες και τους πίνακές του σε τεκμήρια μιας ολόκληρης εποχής.
Η μουσική που αναγνωρίζουν όλοι
Ο «Κολασμένος καλπασμός» από τον «Ορφέα στον Άδη» του Όφενμπαχ δεν γράφτηκε αρχικά ως αυτόνομη μουσική για καν-καν. Υιοθετήθηκε, όμως, από τους χορευτές και σταδιακά έγινε το πιο αναγνωρίσιμο μουσικό σήμα του είδους. Οι γρήγορες επαναλήψεις και η εκρηκτική κορύφωσή του προσφέρονται για το φινάλε με τις συγχρονισμένες κλωτσιές.
Από την πρόκληση στη γυναικεία χειραφέτηση
Η ιστορία του καν-καν έχει και μια δεύτερη ανάγνωση: γυναίκες από λαϊκά επαγγέλματα βρήκαν μέσα από τη σκηνή εισόδημα, δημοσιότητα και κάποια δυνατότητα να ορίζουν οι ίδιες τη δημόσια εικόνα τους. Η εμπορευματοποίηση του γυναικείου σώματος συνυπήρχε με την αμφισβήτηση των περιορισμών που τους επέβαλλε η κοινωνία. Αυτή η αντίφαση εξηγεί γιατί ο χορός παραμένει ιστορικά ενδιαφέρων.
Ένας χορός που δεν γέρασε
Στον 20ό αιώνα το καν-καν απέκτησε πιο αυστηρή χορογραφία και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, μεταξύ άλλων στην ταινία «French Cancan» του Ζαν Ρενουάρ το 1955. Παραμένει μέχρι σήμερα σήμα κατατεθέν των παρισινών καμπαρέ: ένα θεαματικό μείγμα αθλητικής ακρίβειας, θεατρικότητας και χαρούμενης ανατροπής. Πίσω από κάθε υψωμένο πόδι βρίσκεται μια ιστορία δύο αιώνων.
Πηγές
Moulin Rouge – Ιστορία και μεγάλες περίοδοι: https://www.moulinrouge.fr/le-moulin-rouge/lhistoire/grandes-periodes/
Moulin Rouge – Η μουσική του French Cancan: https://www.moulinrouge.fr/en/the-moulin-rouge-and-the-emblematic-french-cancan-music/
INA – Le French Cancan: https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/french-cancan-danse-france-paris-cabaret-moulin-rouge-folies-bergeres-offenbach
National Gallery of Art – Quadrille at the Moulin Rouge: https://www.nga.gov/artworks/46696-quadrille-moulin-rouge
