Τα μάτια χαρακτηρίζονται εδώ και αιώνες ως «ο καθρέφτης της ψυχής». Όμως, για την επιστήμη, αποτελούν κάτι ακόμη πιο σημαντικό: ένα παράθυρο προς τον εγκέφαλο. Με αφορμή πρόσφατη έρευνα που παρουσιάζει τι συμβαίνει στα μάτια ενός ανθρώπου αμέσως μετά τον θάνατο, αναζωπυρώνεται ένα ερώτημα που απασχολεί νευροεπιστήμονες και οφθαλμιάτρους εδώ και δεκαετίες.
Οι ειδικοί εξηγούν ότι μόλις σταματήσει η καρδιά, διακόπτεται η παροχή οξυγόνου και αίματος προς τον εγκέφαλο και τα μάτια. Οι κόρες παύουν να αντιδρούν στο φως και σταδιακά διαστέλλονται, ενώ ο κερατοειδής αρχίζει να χάνει τη διαύγειά του καθώς τα κύτταρά του δεν τροφοδοτούνται πλέον με οξυγόνο. Παράλληλα, τα βλέφαρα μπορεί να παραμείνουν ανοιχτά ή μισόκλειστα, γεγονός που εξηγεί γιατί σε αρκετές περιπτώσεις οι άνθρωποι που έχουν φύγει από τη ζωή φαίνεται σαν να εξακολουθούν να «κοιτούν» μπροστά τους.
Εκείνο όμως που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι ότι ο αμφιβληστροειδής, ένας από τους πιο πολύπλοκους νευρικούς ιστούς του ανθρώπινου οργανισμού, δεν νεκρώνεται ακαριαία. Για λίγα λεπτά συνεχίζονται βιοχημικές διεργασίες, ενώ σύγχρονες έρευνες έχουν δείξει ότι, υπό ειδικές εργαστηριακές συνθήκες, ορισμένα κύτταρα μπορούν να ανταποκριθούν ξανά στο φως ακόμη και αρκετές ώρες μετά τον θάνατο. Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη της όρασης και των νευροεκφυλιστικών παθήσεων.
Η θεωρία του «τελευταίου βλέμματος»
Από αυτήν ακριβώς τη μοναδική σχέση ματιού και εγκεφάλου γεννήθηκε πριν από περίπου 140 χρόνια μία από τις πιο συναρπαστικές θεωρίες στην ιστορία της επιστήμης.
Στα τέλη του 19ου αιώνα ο Γερμανός φυσιολόγος Βίλχελμ Κιούνε (Wilhelm Kühne) υποστήριξε ότι η τελευταία εικόνα που βλέπει ένας άνθρωπος ή ένα ζώο πριν πεθάνει, ίσως αφήνει ένα χημικό αποτύπωμα στον αμφιβληστροειδή. Στα πειράματά του δημιούργησε τα λεγόμενα «οπτογράμματα», εικόνες που πίστευε ότι αντιστοιχούσαν στο τελευταίο οπτικό ερέθισμα πριν από τον θάνατο.
Θα μπορούσε το θύμα να “δείξει” τον δολοφόνο του;
Η θεωρία αυτή προκάλεσε τεράστιο ενδιαφέρον. Αστυνομικοί, ιατροδικαστές αλλά και συγγραφείς αστυνομικών μυθιστορημάτων οραματίστηκαν ότι, σε μια δολοφονία, το τελευταίο πρόσωπο που αντίκρισε το θύμα θα μπορούσε να έχει αποτυπωθεί μέσα στο μάτι του.
Για αρκετά χρόνια έγιναν ακόμη και προσπάθειες να φωτογραφηθούν οι αμφιβληστροειδείς θυμάτων ανθρωποκτονιών, με την ελπίδα ότι θα αποκαλυπτόταν η μορφή του δράστη. Αν κάτι τέτοιο ίσχυε, θα αποτελούσε ίσως τη μεγαλύτερη επανάσταση στην ιστορία της εγκληματολογίας.
Η σημερινή επιστημονική απάντηση
Η σύγχρονη επιστήμη, ωστόσο, είναι ξεκάθαρη. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι το ανθρώπινο μάτι μπορεί να διατηρήσει ή να «αποθηκεύσει» την τελευταία εικόνα που είδε πριν από τον θάνατο.
Οι ερευνητές εξηγούν ότι ο αμφιβληστροειδής δεν λειτουργεί όπως το φιλμ μιας φωτογραφικής μηχανής. Τα ιστορικά πειράματα του Κιούνε έγιναν σε εξαιρετικά ειδικές συνθήκες και δεν απέδειξαν ποτέ ότι μπορεί να αναγνωριστεί πρόσωπο ή σκηνή εγκλήματος.
Παρ’ όλα αυτά, η ιδέα εξακολουθεί να γοητεύει την επιστήμη αλλά και τη λογοτεχνία. Και όσο οι νευροεπιστήμονες αποκαλύπτουν νέες πληροφορίες για τη λειτουργία του εγκεφάλου και της όρασης μετά τον θάνατο, τόσο παραμένει ζωντανό το ερώτημα αν κάποια ημέρα η τεχνολογία θα μπορέσει να μας δείξει όσα σήμερα θεωρούμε αδύνατα.
Μέχρι τότε, το «τελευταίο βλέμμα» παραμένει ένας από τους πιο συναρπαστικούς επιστημονικούς θρύλους, στα όρια ανάμεσα στην πραγματική έρευνα και την ανθρώπινη φαντασία.
