Ο πρώτος άνθρωπος που θα πατήσει στον Άρη θα γράψει ιστορία. Το όνομά του θα καταγραφεί δίπλα σε εκείνα του Γιούρι Γκαγκάριν και του Νιλ Άρμστρονγκ. Θα γίνει σύμβολο μιας νέας εποχής για την ανθρωπότητα.
Υπάρχει, όμως, και ένα άλλο ενδεχόμενο, πολύ λιγότερο ηρωικό, το οποίο σπάνια συζητείται δημόσια.
Τι θα συμβεί εάν ένας αστροναύτης πεθάνει στον Άρη;
Ποιος θα αναλάβει τη σορό του; Θα μπορούσε να επιστρέψει στη Γη; Θα επιτρεπόταν να ταφεί στον Κόκκινο Πλανήτη; Και ποιος θα αποφάσιζε, όταν η απόσταση από τη Γη θα μπορούσε να ξεπερνά τα 300 εκατομμύρια χιλιόμετρα;
Η εξερεύνηση του Διαστήματος συνδέεται με το θάρρος, την τεχνολογία και την επιστημονική πρόοδο. Συνδέεται όμως και με την ανθρώπινη ευαλωτότητα.
Όσο κι αν εξελιχθούν τα διαστημόπλοια, οι άνθρωποι που θα ταξιδέψουν στον Άρη θα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ασθένειες, ατυχήματα, ακτινοβολία και άλλους κινδύνους.
Και κάποια στιγμή, εφόσον η ανθρωπότητα αποκτήσει μόνιμη παρουσία σε άλλον πλανήτη, θα χρειαστεί να αντιμετωπίσει και τον θάνατο μακριά από τη Γη.
Ένα ταξίδι χωρίς εύκολη επιστροφή
Ο Άρης δεν είναι η Σελήνη.
Οι αστροναύτες του προγράμματος Apollo χρειάζονταν περίπου τρεις ημέρες για να φτάσουν στη Σελήνη. Ένα ταξίδι προς τον Άρη, με τις σημερινές συμβατικές τεχνολογίες πρόωσης, θα μπορούσε να διαρκέσει περίπου έξι έως εννέα μήνες.
Μια ολοκληρωμένη επανδρωμένη αποστολή, με παραμονή στον πλανήτη και αναμονή της κατάλληλης περιόδου επιστροφής, ενδέχεται να διαρκέσει δύο έως τρία χρόνια.
Δεν θα υπάρχει ασθενοφόρο, νοσοκομείο σε κοντινή απόσταση ή δυνατότητα άμεσης επιστροφής.
Ακόμη και η επικοινωνία με τη Γη δεν θα είναι στιγμιαία. Ανάλογα με τη σχετική θέση των δύο πλανητών, ένα ραδιοσήμα μπορεί να χρειάζεται περίπου 3 έως 22 λεπτά για να ταξιδέψει προς τη μία κατεύθυνση.
Αυτό σημαίνει ότι σε μια επείγουσα ιατρική κατάσταση το πλήρωμα θα πρέπει να ενεργήσει μόνο του.
Και εάν συμβεί ένας θάνατος, η διαχείρισή του θα αποτελέσει ευθύνη των ανθρώπων που βρίσκονται στην αποστολή, με βάση τα σχέδια έκτακτης ανάγκης και τις οδηγίες που θα έχουν συμφωνηθεί πριν από την αναχώρηση.
Από τι μπορεί να πεθάνει ένας αστροναύτης στον Άρη;
Οι κίνδυνοι μιας αποστολής στον Άρη είναι πολλοί και διαφορετικοί.
Η έκθεση στην κοσμική ακτινοβολία και στα ενεργητικά σωματίδια του Ήλιου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις. Η Γη διαθέτει ατμόσφαιρα και μαγνητικό πεδίο που προσφέρουν σημαντική προστασία. Στο διαπλανητικό ταξίδι αυτή η φυσική ασπίδα απουσιάζει σε μεγάλο βαθμό.
Η παρατεταμένη έκθεση στην ακτινοβολία αυξάνει τον μακροπρόθεσμο κίνδυνο καρκίνου και ενδέχεται να προκαλέσει άλλες βιολογικές επιπτώσεις.
Παράλληλα, ένα πλήρωμα θα μπορούσε να αντιμετωπίσει:
Σοβαρό τραυματισμό κατά την εργασία ή την εξερεύνηση.
Αποσυμπίεση διαστημοπλοίου ή στολής.
Πυρκαγιά ή βλάβη των συστημάτων υποστήριξης ζωής.
Οξεία ασθένεια που απαιτεί εξειδικευμένη νοσοκομειακή περίθαλψη.
Επιπλοκές από τη μακροχρόνια απομόνωση και τις ιδιαίτερες συνθήκες διαβίωσης.
Οι διαστημικές υπηρεσίες μελετούν τέτοιους κινδύνους και αναπτύσσουν διαδικασίες πρόληψης και αντιμετώπισης. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν να εξαλειφθούν πλήρως.
Τι θα γίνει με τη σορό μέσα στο διαστημόπλοιο;
Ας υποθέσουμε ότι ένας αστροναύτης πεθαίνει κατά τη διάρκεια του ταξιδιού προς τον Άρη.
Το πλήρωμα βρίσκεται ακόμη μήνες μακριά από τον προορισμό του. Η επιστροφή στη Γη δεν είναι άμεσα εφικτή.
Σε ένα κλειστό διαστημόπλοιο, η διαχείριση της σορού δημιουργεί πρακτικά και υγειονομικά προβλήματα.
Η αποσύνθεση εξαρτάται από τη θερμοκρασία, την υγρασία, τη μικροβιακή δραστηριότητα και άλλες συνθήκες. Δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η μικροβαρύτητα ή το περιβάλλον ενός διαστημοπλοίου θα σταματούσαν αυτόματα τις βιολογικές διαδικασίες.
Θα απαιτούνταν κατάλληλος, ασφαλής και απομονωμένος χώρος φύλαξης, εφόσον αυτό προβλεπόταν από τον σχεδιασμό της αποστολής.
Έχουν συζητηθεί θεωρητικές λύσεις, όπως η διατήρηση της σορού σε χαμηλή θερμοκρασία ή η χρήση ειδικού προστατευτικού περιβλήματος. Δεν υπάρχει, όμως, ένα ενιαίο, δημοσίως καθιερωμένο πρωτόκολλο που να ορίζει ότι κάθε μελλοντική αποστολή στον Άρη θα ακολουθήσει συγκεκριμένα μία από αυτές τις μεθόδους.
Η τελική επιλογή θα εξαρτηθεί από τον σχεδιασμό του οχήματος, τις διαθέσιμες εγκαταστάσεις, τις υγειονομικές απαιτήσεις και τις αποφάσεις των αρμόδιων φορέων.
Θα μπορούσε να ταφεί ένας άνθρωπος στον Άρη;
Εδώ το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο.
Στη Γη, η ταφή ενός ανθρώπου αποτελεί μια βαθιά ριζωμένη θρησκευτική, κοινωνική και πολιτισμική πρακτική.
Στον Άρη, όμως, μια ταφή θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα που δεν υπάρχουν στον πλανήτη μας.
Το σημαντικότερο αφορά τη λεγόμενη πλανητική προστασία.
Οι επιστήμονες προσπαθούν να διαπιστώσουν εάν ο Άρης φιλοξένησε ποτέ ζωή ή εάν θα μπορούσαν να υπάρχουν ακόμη μικροβιακές μορφές ζωής σε προστατευμένα περιβάλλοντα κάτω από την επιφάνειά του.
Η μεταφορά γήινων μικροοργανισμών στον Άρη μπορεί να αλλοιώσει το περιβάλλον που επιχειρούμε να μελετήσουμε.
Μια ανθρώπινη σορός περιέχει μικροοργανισμούς. Η ανεξέλεγκτη ταφή της θα μπορούσε να αποτελέσει πηγή βιολογικής επιμόλυνσης.
Γι’ αυτό, μια πιθανή ταφή θα έπρεπε να εξεταστεί σε συνάρτηση με τους κανόνες πλανητικής προστασίας και τις ιδιαίτερες συνθήκες της αποστολής.
Ο καθηγητής διαστημικής ιατρικής Εμανουέλ Ουρκιέτα, σε σχετική επιστημονική ανάλυση, έχει επισημάνει ότι η ταφή στον Άρη δεν αποτελεί απλή λύση, ακριβώς λόγω του κινδύνου μεταφοράς γήινων μικροοργανισμών.
Θα μπορούσε να επιστρέψει η σορός στη Γη;
Η επιστροφή θα ήταν πιθανότατα η επιθυμητή επιλογή για πολλές οικογένειες.
Δεν είναι όμως δεδομένο ότι θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί.
Σε μια επανδρωμένη αποστολή στον Άρη, κάθε κιλό φορτίου υπολογίζεται με μεγάλη ακρίβεια. Τα καύσιμα, τα τρόφιμα, το οξυγόνο και ο εξοπλισμός αποτελούν κρίσιμους πόρους.
Η μεταφορά μιας σορού θα απαιτούσε χώρο, κατάλληλες συνθήκες διατήρησης και πρόσθετο σχεδιασμό.
Εάν η επιστροφή ήταν ήδη προγραμματισμένη και υπήρχαν οι αναγκαίες εγκαταστάσεις, η μεταφορά της σορού στη Γη θα μπορούσε να εξεταστεί.
Εάν, όμως, μια αποστολή αντιμετώπιζε σοβαρή βλάβη ή περιορισμούς επιβίωσης, οι προτεραιότητες θα ήταν διαφορετικές.
Κανείς δεν μπορεί σήμερα να διαβεβαιώσει ότι κάθε μελλοντικός αστροναύτης που θα πεθάνει στον Άρη θα επιστρέψει οπωσδήποτε στη Γη.
Ποιος θα αποφασίσει; Η NASA, ο κυβερνήτης ή η οικογένεια;
Πίσω από την τεχνική διάσταση υπάρχει ένα ιδιαίτερα σοβαρό νομικό και ηθικό ζήτημα.
Ένας αστροναύτης δεν παύει να έχει δικαιώματα επειδή βρίσκεται σε άλλον πλανήτη.
Η οικογένειά του εξακολουθεί να έχει συμφέρον να ενημερωθεί, να συμμετάσχει στις σχετικές διαδικασίες και να αντιμετωπιστεί η μνήμη του με σεβασμό.
Ταυτόχρονα, ο κυβερνήτης της αποστολής έχει ευθύνη για την ασφάλεια του υπόλοιπου πληρώματος.
Η NASA αναγνωρίζει επισήμως ότι τα προγράμματα επανδρωμένων πτήσεων πρέπει να διαθέτουν ολοκληρωμένα σχέδια για ενδεχόμενους θανάτους. Σε αυτά περιλαμβάνονται η προστασία του πληρώματος, η διερεύνηση των αιτίων θανάτου και η αξιοπρεπής μεταχείριση της σορού, με σεβασμό στην οικογένεια και στις θρησκευτικές και πολιτισμικές παραδόσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ήδη ένας ενιαίος διεθνής κανόνας που καθορίζει όλες τις διαδικασίες για έναν θάνατο στην επιφάνεια του Άρη.
Οι συγκεκριμένες αρμοδιότητες θα εξαρτηθούν από το κράτος ή τον οργανισμό που πραγματοποιεί την αποστολή, το νομικό πλαίσιο, τις συμβάσεις συνεργασίας και τα σχέδια έκτακτης ανάγκης.
Η ψυχολογική δοκιμασία των αστροναυτών που θα επιζήσουν
Ίσως το δυσκολότερο πρόβλημα να μην είναι τεχνικό.
Ας φανταστούμε έξι ανθρώπους που έχουν εκπαιδευτεί επί χρόνια για μια αποστολή στον Άρη.
Ζουν μαζί, εργάζονται μαζί και γνωρίζουν ότι η επιβίωσή τους εξαρτάται από τη συνεργασία τους.
Ξαφνικά, ένας από αυτούς πεθαίνει.
Οι υπόλοιποι δεν μπορούν να εγκαταλείψουν την αποστολή και να επιστρέψουν αμέσως στο σπίτι τους.
Πρέπει να συνεχίσουν να εργάζονται, να συντηρούν τα συστήματα υποστήριξης ζωής και να αντιμετωπίζουν καθημερινά ένα εχθρικό περιβάλλον.
Η απώλεια ενός συναδέλφου μπορεί να προκαλέσει βαθιά θλίψη, φόβο, ενοχές και αβεβαιότητα.
Η NASA κατατάσσει την απομόνωση, τον εγκλεισμό και την απόσταση από τη Γη ανάμεσα στους πέντε βασικούς κινδύνους των επανδρωμένων διαστημικών αποστολών.
Η ψυχολογική υποστήριξη, η εκπαίδευση στη διαχείριση κρίσεων και η συνοχή της ομάδας θα είναι επομένως κρίσιμες.
Έχουν πεθάνει άνθρωποι στο Διάστημα;
Η ιστορία της διαστημικής εξερεύνησης έχει σημαδευτεί από τραγωδίες.
Το 1967, οι τρεις αστροναύτες του Apollo 1 έχασαν τη ζωή τους σε πυρκαγιά κατά τη διάρκεια δοκιμής στο έδαφος.
Την ίδια χρονιά, ο Σοβιετικός κοσμοναύτης Βλαντίμιρ Κομαρόφ σκοτώθηκε όταν το Soyuz 1 συνετρίβη κατά την επιστροφή του στη Γη.
Το 1971 σημειώθηκε η μοναδική έως σήμερα περίπτωση θανάτου ανθρώπων ενώ βρίσκονταν στο ίδιο το Διάστημα, πάνω από το διεθνώς αναγνωρισμένο όριο των 100 χιλιομέτρων.
Οι τρεις κοσμοναύτες του Soyuz 11, Γκεόργκι Ντομπροβόλσκι, Βλαντισλάβ Βολκόφ και Βίκτορ Πατσάγιεφ, πέθαναν εξαιτίας αποσυμπίεσης της κάψουλας κατά την επιστροφή τους.
Το 1986 ακολούθησε η καταστροφή του διαστημικού λεωφορείου Challenger και το 2003 η τραγωδία του Columbia, με επτά νεκρούς σε καθεμία.
Όλα αυτά τα δυστυχήματα υπενθυμίζουν ότι η εξερεύνηση του Διαστήματος δεν υπήρξε ποτέ απαλλαγμένη από κινδύνους.
Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει πεθάνει άνθρωπος στην επιφάνεια άλλου πλανήτη.
Θα υπάρξουν κάποτε νεκροταφεία στον Άρη;
Εάν στο μέλλον δημιουργηθούν μόνιμοι ανθρώπινοι οικισμοί στον Άρη, το ζήτημα θα αποκτήσει εντελώς διαφορετική διάσταση.
Δεν θα μιλάμε πλέον μόνο για μια προσωρινή επιστημονική αποστολή, αλλά για μια κοινωνία που θα ζει μακριά από τη Γη.
Μια τέτοια κοινωνία θα χρειάζεται κανόνες για τη γέννηση, την υγεία, την οικογένεια, τη δικαιοσύνη και αναπόφευκτα τον θάνατο.
Θα μπορούσαν άραγε να δημιουργηθούν ειδικοί χώροι ταφής;
Θα υπήρχαν θρησκευτικές τελετές;
Θα μπορούσε μια οικογένεια στη Γη να ζητήσει την επιστροφή των λειψάνων ενός συγγενή της;
Και τι θα συνέβαινε εάν οι επιθυμίες του ίδιου του ανθρώπου συγκρούονταν με τις ανάγκες προστασίας του αρειανού περιβάλλοντος;
Αυτά παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα.
Η επιστήμη και το διεθνές δίκαιο θα πρέπει να αναζητήσουν απαντήσεις πολύ πριν οι πρώτοι άνθρωποι εγκατασταθούν μόνιμα στον Κόκκινο Πλανήτη.
Η κατάκτηση ενός πλανήτη δεν είναι μόνο τεχνολογικό επίτευγμα
Συζητάμε συχνά για το πότε θα πατήσει ο πρώτος άνθρωπος στον Άρη, ποια χώρα θα προηγηθεί και πόσο θα κοστίσει η αποστολή.
Μιλάμε για πυραύλους, βάσεις, εργαστήρια, νερό και παραγωγή οξυγόνου.
Σπανιότερα αναρωτιόμαστε πώς θα διαχειριστούμε εκεί τα πιο ανθρώπινα γεγονότα της ζωής.
Η αρρώστια, η απώλεια, το πένθος και ο θάνατος δεν θα εξαφανιστούν επειδή θα έχουμε ταξιδέψει σε άλλον πλανήτη.
Και η πραγματική ωριμότητα της διαστημικής εξερεύνησης δεν θα μετρηθεί μόνο από την ικανότητά μας να στείλουμε έναν άνθρωπο εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά.
Θα μετρηθεί και από την ικανότητά μας να προστατεύσουμε την αξιοπρέπειά του, ακόμη και όταν δεν θα μπορούμε να τον φέρουμε πίσω.
Ο πρώτος άνθρωπος που θα πατήσει στον Άρη θα γίνει σύμβολο της ανθρώπινης προόδου. Εκείνος που θα πεθάνει πρώτος στον Κόκκινο Πλανήτη θα μας αναγκάσει να απαντήσουμε σε ένα διαφορετικό ερώτημα: πόσο ανθρώπινος θα παραμείνει ο πολιτισμός μας όταν εγκαταλείψει τη Γη;
