Στις 9 Αυγούστου 1173 άρχισε στην Πίζα η κατασκευή ενός καμπαναριού που κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι θα εξελισσόταν σε ένα από τα διασημότερα μνημεία του πλανήτη. Ήταν το καμπαναριό του Καθεδρικού Ναού της Santa Maria Assunta, στην περίφημη σήμερα Piazza dei Miracoli. (Comune di Pisa)
Η πατρότητα του αρχικού σχεδίου δεν θεωρείται απολύτως λυμένη ιστορικά. Η παράδοση συνδέει έντονα το έργο με τον Μπονάνο Πιζάνο, ενώ επίσημες πηγές της Πίζας αναφέρουν και τον Diotisalvi ως πιθανό πρώτο αρχιτέκτονα. Ακόμη και ο Βαζάρι έγραψε αργότερα για τον Μπονάνο και τον Guglielmo ως θεμελιωτές του καμπαναριού. (opapisa.it)
Γιατί άρχισε να γέρνει
Η κλίση δεν αποτελούσε αρχιτεκτονικό τέχνασμα. Ήταν κατασκευαστικό και κυρίως γεωτεχνικό πρόβλημα.
Τα θεμέλια είχαν βάθος μόλις περίπου τριών μέτρων, ενώ το υπέδαφος ήταν μαλακό και ανομοιογενές, με άργιλο, άμμο και ιζήματα. Το τεράστιο βάρος του κτίσματος προκάλεσε άνιση καθίζηση. Περίπου το 1178, όταν είχαν κατασκευαστεί μόλις τα πρώτα επίπεδα, η κλίση είχε ήδη γίνει αντιληπτή και οι εργασίες σταμάτησαν. (Comune di Pisa)
Παράδοξα, οι μεγάλες διακοπές στην κατασκευή πιθανότατα βοήθησαν τον Πύργο να επιζήσει, επειδή έδωσαν χρόνο στο έδαφος να συμπιεστεί και να προσαρμοστεί στο συνεχώς αυξανόμενο φορτίο.
Σχεδόν 200 χρόνια για να ολοκληρωθεί
Η κατασκευή υπήρξε πραγματική οδύσσεια.
Μετά την πρώτη διακοπή, οι εργασίες επαναλήφθηκαν περίπου το 1272, με τους κατασκευαστές να προσπαθούν πλέον να διορθώσουν την κλίση. Έχτισαν τα επόμενα επίπεδα με διαφορετικό ύψος στη μία πλευρά, γι’ αυτό και ο Πύργος δεν είναι απλώς γερμένος αλλά παρουσιάζει και μια ελαφρά καμπυλότητα. (Institution of Civil Engineers (ICE))
Νέα διακοπή σημειώθηκε περίπου το 1278. Η κατασκευή του τελευταίου τμήματος, του καμπαναριού, άρχισε γύρω στο 1360 και ολοκληρώθηκε περίπου μία δεκαετία αργότερα. Έτσι, από την πρώτη θεμελίωση μέχρι την ολοκλήρωση πέρασαν περίπου δύο αιώνες, με τεράστια χρονικά κενά λόγω προβλημάτων του εδάφους αλλά και των πολέμων της Πίζας με άλλες ιταλικές πόλεις. (Comune di Pisa)
14.453 τόνοι που γέρνουν
Τα μεγέθη του μνημείου είναι εντυπωσιακά:
- Ύψος από τη θεμελίωση: περίπου 58,36 μέτρα
- Εξωτερική διάμετρος: περίπου 15 μέτρα
- Βάρος: περίπου 14.453 τόνοι
- Επτά καμπάνες, μία για κάθε μουσική νότα
- 207 κιονόκρανα
- Δεκάδες χιλιάδες λαξευμένοι λίθοι. (opapisa.it)
Η κλίση αυξανόταν σταδιακά επί αιώνες και πριν από τις σύγχρονες επεμβάσεις είχε φθάσει περίπου τις 5,5 μοίρες, με την κορυφή να βρίσκεται αρκετά μέτρα έξω από τον κατακόρυφο άξονα.
Η μεγάλη επιχείρηση για να μην πέσει
Στα τέλη του 20ού αιώνα οι ειδικοί κατέληξαν ότι η κατάσταση είχε γίνει επικίνδυνη. Το 1990 ο Πύργος έκλεισε για το κοινό και άρχισε ένα εξαιρετικά λεπτό πρόγραμμα σταθεροποίησης.
Το πρόβλημα ήταν ότι οι μηχανικοί δεν ήθελαν να τον κάνουν κατακόρυφο. Έπρεπε να σώσουν το μνημείο χωρίς να καταστρέψουν το χαρακτηριστικό που το έκανε μοναδικό.
Η καθοριστική επέμβαση έγινε με τη μέθοδο της υπεκσκαφής: αφαιρέθηκαν εξαιρετικά ελεγχόμενες ποσότητες χώματος κάτω από τη βόρεια πλευρά των θεμελίων, δηλαδή απέναντι από την κατεύθυνση προς την οποία έγερνε ο Πύργος. Παράλληλα αντιμετωπίστηκαν προβλήματα των υπόγειων νερών. (arpi.unipi.it)
Οι εργασίες της περιόδου 1990-2001 μείωσαν την απόκλιση κατά περίπου 40-45 εκατοστά. Το ιταλικό υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει μείωση κατά 44 εκατοστά. Ο Πύργος άνοιξε ξανά για τους επισκέπτες τον Δεκέμβριο του 2001. (cultura.gov.it)
Οι μετρήσεις συνεχίζονται διαρκώς και οι ειδικοί θεωρούν ότι το μνημείο έχει πλέον σταθεροποιηθεί για πολλές δεκαετίες – οι εκτιμήσεις των μηχανικών φτάνουν ακόμη και τα 200 χρόνια, εφόσον φυσικά συνεχίζονται η παρακολούθηση και η συντήρηση. (Institution of Civil Engineers (ICE))
Το παράδοξο: Το έδαφος που τον έκανε να γείρει τον προστατεύει από τους σεισμούς
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εκπληκτικό κεφάλαιο της ιστορίας του.
Ο Πύργος έχει επιβιώσει επί αιώνες σε μια σεισμογενή χώρα και επιστημονικές μελέτες αναφέρουν ότι έχει περάσει τουλάχιστον τέσσερις ισχυρούς σεισμούς από τον Μεσαίωνα χωρίς σοβαρές σεισμικές βλάβες. (University of Bristol)
Για χρόνια οι μηχανικοί απορούσαν πώς ένα τόσο ψηλό, βαρύ και ήδη γερμένο οικοδόμημα δεν είχε καταρρεύσει.
Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στην ιδιαίτερη αλληλεπίδραση εδάφους και κατασκευής. Το μαλακό έδαφος που προκάλεσε την περίφημη κλίση μεταβάλλει τα δυναμικά χαρακτηριστικά του συστήματος Πύργου-εδάφους και περιορίζει την καταστροφική επίδραση ορισμένων σεισμικών δονήσεων. Με απλά λόγια, το ίδιο υπέδαφος που δημιούργησε το πρόβλημα συνέβαλε, κατά έναν παράδοξο τρόπο, και στην επιβίωση του μνημείου. (University of Bristol)
Ένα αρχιτεκτονικό «λάθος» που έγινε σύμβολο
Ο Πύργος της Πίζας δεν σχεδιάστηκε ποτέ για να γέρνει. Η κλίση του ήταν ένα σοβαρό τεχνικό πρόβλημα, που απασχόλησε γενιές αρχιτεκτόνων και μηχανικών.
Κι όμως, αυτό ακριβώς το ελάττωμα τον έκανε αθάνατο.
Σχεδόν 850 χρόνια μετά την τοποθέτηση των πρώτων λίθων, εξακολουθεί να στέκεται στην Piazza dei Miracoli, γερμένος αλλά πλέον ελεγχόμενος και διαρκώς παρακολουθούμενος. Και αποτελεί ίσως την πιο διάσημη απόδειξη ότι στην αρχιτεκτονική ένα λάθος μπορεί, μέσα από την Ιστορία και την ανθρώπινη επιμονή, να μετατραπεί σε παγκόσμιο σύμβολο.
