Ένα νέο Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Αντιμετώπισης Έκτακτων Καταστάσεων για την προστασία των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, με έμφαση σε περιπτώσεις αιφνίδιων μαζικών αφίξεων και εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών, προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η πρωτοβουλία εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σχέδιο πέντε σημείων για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της ασφάλειας των συνόρων, που περιλαμβάνει ακόμη στενότερη συνεργασία με τρίτες χώρες, ενίσχυση της Frontex και της επιτήρησης, καλύτερα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, εξάρθρωση των δικτύων διακίνησης και περισσότερες επιστροφές.
Πρόκειται, ωστόσο, για ακόμη μία προσπάθεια της ΕΕ να θωρακίσει ένα σύστημα στο οποίο αρκετές από τις βασικές κατευθύνσεις έχουν ήδη εξαγγελθεί τους προηγούμενους μήνες. Η κρίση της Θέουτα έδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να ανατραπεί η εικόνα ελέγχου που επιχειρεί να προβάλλει η Κομισιόν. Ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης Μάγκνους Μπρούνερ παραδέχθηκε ότι οι εικόνες από τη μαζική άφιξη περισσότερων από 72.000 ανθρώπων «επισκίασαν ακόμη και τα καλύτερα στατιστικά στοιχεία».
Το νέο πλαίσιο δεν έχει ακόμη θεσπιστεί. Η Κομισιόν αναφέρει ότι εργάζεται για τη διαμόρφωσή του, ώστε η ΕΕ να μπορεί να αντιδρά ταχύτερα όταν μαζικές μετακινήσεις «οργανώνονται και εργαλειοποιούνται». Ο Μπρούνερ υπογράμμισε ότι ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων παραμένει «αδιαπραγμάτευτος».
Το εύρος των μέτρων παραμένει, πάντως, ανοιχτό. Ερωτηθείς αν εξετάζεται ακόμη και αναστολή του δικαιώματος ασύλου σε περίπτωση υβριδικής επίθεσης, ο Μπρούνερ ούτε το επιβεβαίωσε ούτε το απέκλεισε, λέγοντας ότι η συζήτηση συνεχίζεται στο Συμβούλιο ΔΕΥ και στη συνέχεια στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.
1. Συνεργασία με χώρες εταίρους
Η Κομισιόν ζητά στενότερη συνεργασία με τρίτες χώρες στην παρακολούθηση, την έγκαιρη προειδοποίηση και την ανταλλαγή πληροφοριών.
Ο Μπρούνερ αναφέρθηκε ειδικά στη νέα Eastern Corridor Initiative, που εγκαινιάστηκε στη Νέα Υόρκη στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Όπως είπε, αφορά συνεργασία με χώρες κατά μήκος μιας από τις πιο πολυσύχναστες και επικίνδυνες διαδρομές προς την Ευρώπη, η οποία ξεκινά από Μπανγκλαντές και Πακιστάν, περνά από τις χώρες του Κόλπου και την Αίγυπτο, προς τη Λιβύη και από εκεί στην ΕΕ.
Προβλέπεται ακόμη στενότερη συνεργασία Frontex, Europol και Eurojust, καθώς και νέα κέντρα συντονισμού EUROSUR.
2. Ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων
Εδώ εντάσσεται το νέο πλαίσιο έκτακτης ανάγκης αλλά και η αναθεώρηση της εντολής της Frontex, με μεγαλύτερο ρόλο στις επιστροφές και δυνατότητα ταχύτερης ανάπτυξης προσωπικού και εξοπλισμού.
Ο Μπρούνερ είπε ότι η υπηρεσία θα πρέπει να μπορεί να φτάνει σε σημείο κρίσης ακόμη και εντός 24 ωρών, πάντοτε όμως κατόπιν αιτήματος και συμφωνίας του κράτους-μέλους.
3. Παρακολούθηση και έγκαιρη προειδοποίηση
Νέο στοιχείο αποτελεί η πρόταση να αποκτήσει η Frontex δυνατότητα παρακολούθησης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για καλύτερη επίγνωση της κατάστασης στα σύνορα.
Το θέμα έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς αντίστοιχες προσπάθειες σε ευρωπαϊκό επίπεδο είχαν ήδη από το 2019 προκαλέσει σοβαρές ενστάσεις για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Παράλληλα, η Κομισιόν προτείνει νέα πρωτόκολλα άμεσης συνεργασίας με πολύ μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες και μηχανές αναζήτησης στο πλαίσιο του Digital Services Act.
4. Εξάρθρωση των δικτύων διακίνησης
Το σχέδιο προβλέπει κυρώσεις κατά διακινητών, πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και ταξιδιωτικές απαγορεύσεις, ενίσχυση της Europol και στενότερη συνεργασία με πλατφόρμες και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα για τον εντοπισμό παράνομων χρηματοροών.
5. Ενίσχυση των επιστροφών
Η Κομισιόν ζητά μεγαλύτερη συνεργασία με τρίτες χώρες για επανεισδοχές, αξιοποιώντας ακόμη και εργαλεία εμπορίου, αναπτυξιακής συνεργασίας και θεωρήσεων, καθώς και ισχυρότερο ρόλο της Frontex.
Για τη Θέουτα, ο Μπρούνερ ήταν σαφής: βασική προσδοκία της Επιτροπής είναι «να επιστραφούν όλοι» όσοι βρίσκονται εκεί παράνομα, με την Κομισιόν να δηλώνει έτοιμη να στηρίξει την Ισπανία.
Αντιμέτωποι με την πραγματικότητα
Πολλά από τα εργαλεία του σημερινού σχεδίου δεν εμφανίζονται για πρώτη φορά. H ενίσχυση της Frontex, τα ευρωπαϊκά γραφεία νόμιμης μετανάστευσης και το καθεστώς κυρώσεων κατά των διακινητών είχαν ήδη δρομολογηθεί. Αυτό που προστίθεται τώρα είναι μεγαλύτερη επιχειρησιακή ταχύτητα, η δυνατότητα ανάπτυξης της Frontex σε 24 ώρες, το social media monitoring και τα νέα πρωτόκολλα με τις διαδικτυακές πλατφόρμες.
Η Θέουτα, όμως, παραμένει το «stress test» πίσω από τη νέα κινητικότητα. Παρά τη μείωση των παράτυπων αφίξεων, έδειξε ότι μια αιφνίδια μαζική κρίση μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να δοκιμάσει τα όρια ενός ευρωπαϊκού συστήματος που εξακολουθεί να συμπληρώνεται με νέους μηχανισμούς και αρμοδιότητες.
Την ίδια ώρα, η πίεση δεν είναι μόνο επιχειρησιακή αλλά και πολιτική. Ο ίδιος ο Μπρούνερ πρόσφατα είχε αναγνωρίσει ότι εικόνες όπως εκείνες της Θέουτα μπορούν, ακόμη και όταν οι συνολικοί αριθμοί υποχωρούν, να ενισχύσουν την απήχηση ακροδεξιών και αντιμεταναστευτικών δυνάμεων. Το μεταναστευτικό εξακολουθεί έτσι να λειτουργεί ως εκλογικά φορτισμένο ζήτημα σε σειρά ευρωπαϊκών χωρών, αυξάνοντας την πίεση στις κυβερνήσεις και στην ΕΕ να δείξουν όχι μόνο ότι μειώνουν τις αφίξεις, αλλά και ότι μπορούν να αντιδρούν γρήγορα όταν ξεσπά μια νέα κρίση.
