Στις 16 Οκτωβρίου 2018, επτά μήνες μετά τον θάνατό του, ο Στίβεν Χόκινγκ επέστρεψε με έναν τρόπο που ταίριαζε απόλυτα στη ζωή του: προκαλώντας τη σκέψη, αμφισβητώντας τις βεβαιότητες και επιχειρώντας να απαντήσει στα μεγαλύτερα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Το τελευταίο βιβλίο του, Brief Answers to the Big Questions («Σύντομες απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα»), άνοιξε ξανά μία από τις αρχαιότερες συζητήσεις της ανθρωπότητας. Υπάρχει Θεός; Ποιος δημιούργησε το Σύμπαν; Υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο;
Η δική του απάντηση ήταν κατηγορηματική: «Δεν υπάρχει Θεός. Κανείς δεν κατευθύνει το Σύμπαν».
Δεν επρόκειτο για μία αποσπασματική δήλωση που έκανε κάποιος επιστήμονας σε τηλεοπτική συνέντευξη. Ήταν η κατασταλαγμένη προσωπική θέση ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στην αναζήτηση των νόμων που διέπουν τον κόσμο.
Ο Θεός, ο Αϊνστάιν και οι νόμοι της φύσης
Ο Χόκινγκ εξηγούσε ότι η επιστήμη δεν χρειάζεται να επικαλεστεί έναν υπερφυσικό δημιουργό για να περιγράψει τη γέννηση και την εξέλιξη του Σύμπαντος.
Κατά την άποψή του, οι νόμοι της φυσικής μπορούν να προσφέρουν μια εξήγηση για την κοσμική δημιουργία χωρίς θεϊκή παρέμβαση.
Παράλληλα, διευκρίνιζε ότι η λέξη «Θεός» μπορεί να χρησιμοποιηθεί μεταφορικά, όπως συνέβαινε σε ορισμένες διατυπώσεις του Άλμπερτ Αϊνστάιν, ως αναφορά στην τάξη και στους νόμους της φύσης.
Υπάρχει όμως μία ουσιαστική διάκριση. Άλλο η χρήση του Θεού ως συμβόλου της φυσικής αρμονίας και άλλο η πίστη σε έναν προσωπικό Θεό που δημιουργεί, παρεμβαίνει και καθορίζει τις ανθρώπινες ζωές.
Ο Χόκινγκ απέρριπτε τη δεύτερη εκδοχή.
Η θέση του, ωστόσο, παραμένει φιλοσοφική ερμηνεία βασισμένη στη δική του κατανόηση της φυσικής και όχι επιστημονική απόδειξη ότι ο Θεός δεν υπάρχει. Ο ίδιος αναγνώριζε ότι το έργο του δεν είχε σκοπό να αποδείξει ή να διαψεύσει την ύπαρξη του Θεού.
Τι πίστευε για τη ζωή μετά τον θάνατο
Ο Χόκινγκ δεν πίστευε σε έναν παράδεισο όπου συνεχίζεται η ανθρώπινη συνείδηση μετά τον βιολογικό θάνατο.
Θεωρούσε ότι δεν υπάρχουν αξιόπιστες επιστημονικές αποδείξεις για μεταθανάτια ζωή και αντιμετώπιζε τη συνείδηση ως λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Αυτό δεν σήμαινε ότι θεωρούσε την ανθρώπινη ζωή ασήμαντη. Αντίθετα, η πεποίθησή του ότι διαθέτουμε μία και μοναδική ζωή τον οδηγούσε να υπογραμμίζει την αξία της γνώσης, της δημιουργίας και της ανθρώπινης προσφοράς.
Ο άνθρωπος, σύμφωνα με αυτή τη συλλογιστική, μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει μέσα από τις ιδέες, τα έργα, την επιρροή και τους απογόνους του.
Η Μεγάλη Έκρηξη και το ερώτημα ποιος δημιούργησε τα πάντα
Ένα από τα μεγαλύτερα επιστημονικά ερωτήματα είναι τι προκάλεσε τη Μεγάλη Έκρηξη, το Big Bang, από την οποία εξελίχθηκε το παρατηρήσιμο Σύμπαν πριν από περίπου 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια.
Ο Χόκινγκ υποστήριζε ότι, στο πλαίσιο ορισμένων θεωρητικών μοντέλων, το Σύμπαν θα μπορούσε να έχει προκύψει χωρίς εξωτερικό δημιουργό.
Σημαντικό ρόλο στη σκέψη του είχαν η κβαντική φυσική, η βαρύτητα και η προσπάθεια κατανόησης της ίδιας της αρχής του χρόνου.
Εδώ, πάντως, χρειάζεται επιστημονική ακρίβεια: δεν έχει αποδειχθεί οριστικά πώς ή γιατί προέκυψε το Σύμπαν, ούτε ότι δημιουργήθηκε κυριολεκτικά από το απόλυτο τίποτα. Οι θεωρίες κοσμογένεσης εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας.
Οι μαύρες τρύπες που τον έκαναν διάσημο
Η επιστημονική κληρονομιά του Χόκινγκ δεν περιορίζεται στις απόψεις του για τη θρησκεία.
Η σημαντικότερη συνεισφορά του ήταν η θεωρητική πρόβλεψη ότι οι μαύρες τρύπες μπορούν να εκπέμπουν ακτινοβολία, γνωστή σήμερα ως «ακτινοβολία Χόκινγκ».
Η πρόβλεψη αυτή συνέδεσε την κβαντική θεωρία με τη βαρύτητα και τη θερμοδυναμική, δημιουργώντας νέα ερωτήματα για τη φύση του χώρου, του χρόνου και της πληροφορίας.
Παρά την τεράστια σημασία της, η ακτινοβολία Χόκινγκ δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί με άμεση αστροφυσική παρατήρηση.
Οι εξωγήινοι και το ταξίδι στον χρόνο
Στο τελευταίο του βιβλίο ο Χόκινγκ ασχολήθηκε και με την πιθανότητα ύπαρξης εξωγήινης νοημοσύνης.
Θεωρούσε πιθανό να υπάρχει ζωή πέρα από τη Γη, προειδοποιώντας όμως ότι η ανθρωπότητα πρέπει να είναι προσεκτική στην προσπάθεια επικοινωνίας με έναν ενδεχομένως πολύ πιο προηγμένο πολιτισμό.
Δεν απέκλειε επίσης θεωρητικά τα ταξίδια στον χρόνο, παρότι η πραγματοποίησή τους, ιδίως προς το παρελθόν, παραμένει εντελώς αναπόδεικτη.
Για την τεχνητή νοημοσύνη, αναγνώριζε τις τεράστιες δυνατότητές της, αλλά προειδοποιούσε ότι η ανεξέλεγκτη ανάπτυξή της θα μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους για τον άνθρωπο.
Η ασθένεια που δεν κατάφερε να νικήσει το μυαλό του
Ο Στίβεν Χόκινγκ γεννήθηκε στις 8 Ιανουαρίου 1942 στην Οξφόρδη και πέθανε στις 14 Μαρτίου 2018 στο Κέιμπριτζ, σε ηλικία 76 ετών.
Σε ηλικία μόλις 21 ετών διαγνώστηκε με αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση (ALS), μια προοδευτική νευροεκφυλιστική ασθένεια.
Οι γιατροί τού είχαν δώσει αρχικά περίπου δύο χρόνια ζωής. Εκείνος έζησε περισσότερο από μισό αιώνα μετά τη διάγνωση.
Η ασθένεια περιόρισε δραματικά την κινητικότητά του και τελικά την ομιλία του. Με τη βοήθεια εξειδικευμένης τεχνολογίας επικοινωνίας συνέχισε να διδάσκει, να γράφει και να συμμετέχει στον επιστημονικό διάλογο.
Υπήρξε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και κατέλαβε επί τρεις δεκαετίες τη φημισμένη Λουκασιανή Έδρα Μαθηματικών, την οποία είχε κατέχει αιώνες νωρίτερα και ο Ισαάκ Νεύτων.
Το βιβλίο που ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατό του
Ο Χόκινγκ δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει ο ίδιος την τελική έκδοση του βιβλίου.
Η οικογένεια και οι συνεργάτες του αξιοποίησαν το προσωπικό του αρχείο, προηγούμενα κείμενα και δημόσιες τοποθετήσεις του για να ολοκληρώσουν το έργο.
Η έκδοση περιλαμβάνει πρόλογο του ηθοποιού Έντι Ρεντμέιν, που τον υποδύθηκε στην ταινία The Theory of Everything, εισαγωγή του νομπελίστα φυσικού Κιπ Θορν και επίλογο της κόρης του, Λούσι Χόκινγκ.
Η επιστήμη και η πίστη δεν απαντούν πάντοτε στα ίδια ερωτήματα
Οι θέσεις του Χόκινγκ προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, ιδιαίτερα στους θρησκευτικούς κύκλους.
Για πολλούς πιστούς, η δυνατότητα της επιστήμης να εξηγεί πώς λειτουργεί το Σύμπαν δεν αποκλείει την ύπαρξη ενός δημιουργού. Η φυσική εξετάζει μηχανισμούς και παρατηρήσιμα φαινόμενα, ενώ η θεολογία και η φιλοσοφία αναζητούν επίσης απαντήσεις για το νόημα και τον σκοπό της ύπαρξης.
Άλλοι θεωρούν ότι όσο η επιστήμη προχωρά τόσο μειώνεται η ανάγκη επίκλησης υπερφυσικών εξηγήσεων.
Η διαφωνία δεν έχει κλείσει και ίσως να μην κλείσει ποτέ.
Η τελευταία παρακαταθήκη του Χόκινγκ
Ο άνθρωπος που πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο κατάφερε να ταξιδέψει νοητικά εκεί όπου κανένα ανθρώπινο διαστημόπλοιο δεν έχει φτάσει.
Αναζήτησε την αρχή του χρόνου, ερεύνησε τις μαύρες τρύπες και προσπάθησε να κατανοήσει την τύχη του Σύμπαντος.
Το τελευταίο του μήνυμα δεν ήταν μόνο μια αμφισβήτηση της ύπαρξης του Θεού. Ήταν μια έκκληση προς την ανθρωπότητα να μην εγκαταλείψει την επιστήμη, την περιέργεια και τη φαντασία.
Να συνεχίσει να κοιτάζει τα αστέρια και όχι μόνο τα πόδια της.
Ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη κληρονομιά του: ότι ακόμη και όταν το ανθρώπινο σώμα έχει σχεδόν ακινητοποιηθεί, το μυαλό μπορεί να συνεχίσει να εξερευνά το άπειρο.
