Μοιάζει σήμερα αυτονόητο: ο γάμος δεν δίνει σε κανέναν σύζυγο δικαίωμα πάνω στο σώμα του άλλου. Για πολλές δεκαετίες, όμως, η νομική πραγματικότητα σε αρκετές χώρες ήταν εντελώς διαφορετική.
Στη Γαλλία χρειάστηκε μια εξαιρετικά σκληρή υπόθεση για να αρχίσει να καταρρέει στην πράξη η παλιά αντίληψη ότι η τέλεση του γάμου δημιουργεί μόνιμη συναίνεση στις σεξουαλικές σχέσεις.
Η υπόθεση που έφθασε στο Ανώτατο Δικαστήριο
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1990 το ποινικό τμήμα του γαλλικού Ακυρωτικού Δικαστηρίου, της Cour de cassation, εξέδωσε απόφαση-σταθμό.
Η υπόθεση κάθε άλλο παρά θεωρητική ήταν. Σύμφωνα με τη δικαστική απόφαση, ένας άνδρας κατηγορήθηκε ότι είχε ασκήσει ακραία βία στη σύζυγό του και την είχε εξαναγκάσει σε σεξουαλικές πράξεις. Η υπερασπιστική επιχειρηματολογία στηριζόταν ουσιαστικά στην παλαιά αντίληψη ότι ο γάμος νομιμοποιεί τις σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ των συζύγων.
Το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε αυτή τη λογική.
Έκρινε ότι ο γαλλικός Ποινικός Κώδικας δεν εξαιρούσε από το έγκλημα του βιασμού τις σεξουαλικές πράξεις μεταξύ ανθρώπων που ήταν παντρεμένοι. Εφόσον η πράξη επιβαλλόταν με βία ή εξαναγκασμό, μπορούσε να αποτελεί βιασμό ακόμη και όταν δράστης και θύμα ήταν σύζυγοι. (Legifrance)
Με απλά λόγια, το «ναι» στον γάμο δεν σημαίνει ένα μόνιμο «ναι» σε κάθε σεξουαλική πράξη στο μέλλον.
Η δεύτερη μεγάλη απόφαση του 1992
Το ζήτημα δεν έκλεισε εκεί.
Μία νέα υπόθεση έφθασε στην Cour de cassation και στις 11 Ιουνίου 1992 το δικαστήριο προχώρησε ακόμη περισσότερο.
Κατώτερο δικαστήριο είχε θεωρήσει ότι, επειδή οι δύο σύζυγοι εξακολουθούσαν να ζουν μαζί και δεν είχε κινηθεί διαδικασία χωρισμού, οι σεξουαλικές πράξεις εντάσσονταν στο πλαίσιο του γάμου.
Η Cour de cassation απέρριψε αυτή την αντίληψη και ξεκαθάρισε ότι ακόμη και η όποια τεκμαιρόμενη συναίνεση μέσα στον γάμο μπορεί να ανατραπεί όταν αποδεικνύεται το αντίθετο. (courdecassation.fr)
Ήταν μία ουσιαστική μεταβολή στη γαλλική νομολογία: η σεξουαλική αυτοδιάθεση δεν εξαφανίζεται με την υπογραφή ενός γάμου.
Από τη νομολογία στον νόμο
Χρειάστηκαν πάντως χρόνια μέχρι η αρχή αυτή να αποτυπωθεί απολύτως καθαρά στη γαλλική νομοθεσία.
Με τον νόμο της 4ης Απριλίου 2006, η Γαλλία όρισε ρητά ότι ο βιασμός και οι άλλες σεξουαλικές επιθέσεις μπορούν να τελεστούν ανεξάρτητα από τη σχέση μεταξύ δράστη και θύματος, ακόμη και όταν είναι παντρεμένοι.
Παράλληλα, η ιδιότητα του δράστη ως συζύγου, συντρόφου ή προσώπου που συνδέεται με το θύμα μέσω συμφώνου συμβίωσης εντάχθηκε στις επιβαρυντικές περιστάσεις. (Legifrance)
Άρα η απόφαση των αρχών της δεκαετίας του 1990 δεν έμεινε μια μεμονωμένη δικαστική πρωτοπορία. Άνοιξε έναν δρόμο που κατέληξε σε σαφή νομοθετική κατοχύρωση.
Και στην Ελλάδα τι ισχύει;
Εδώ χρειάζεται μία πολύ καθαρή διευκρίνιση.
Ναι, στην Ελλάδα μπορεί να υπάρξει βιασμός μεταξύ συζύγων. Ο γάμος δεν αποτελεί ούτε εξαίρεση ούτε άδεια για σεξουαλική πράξη χωρίς τη θέληση του άλλου.
Καθοριστικό βήμα αποτέλεσε ο νόμος 3500/2006 για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας. Με το άρθρο 8 τροποποιήθηκε το άρθρο 336 του Ποινικού Κώδικα, χρησιμοποιώντας τη γενική διατύπωση «όποιος» εξαναγκάζει «άλλον», χωρίς εξαίρεση λόγω γάμου. (Ε-νομοθεσία)
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ακριβώς αυτό: η συζυγική σχέση δεν αίρει τη γενετήσια ελευθερία του ανθρώπου.
Η ελληνική νομοθεσία έχει έκτοτε εξελιχθεί περαιτέρω και το άρθρο 336 του Ποινικού Κώδικα ρυθμίζει το έγκλημα του βιασμού χωρίς καμία «ασυλία» του συζύγου λόγω του γάμου. (el.wikisource.org)
Δεν είναι αυτονόητο σε ολόκληρο τον κόσμο
Η εικόνα διεθνώς έχει αλλάξει θεαματικά, αλλά το πρόβλημα δεν έχει εξαφανιστεί.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες ο συζυγικός βιασμός αντιμετωπίζεται πλέον ως έγκλημα. Η βασική αρχή είναι ότι η ύπαρξη γάμου ή σχέσης δεν υποκαθιστά τη συναίνεση.
Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, εξακολουθούν να υπάρχουν χώρες όπου η νομοθεσία δεν ποινικοποιεί ρητά τον συζυγικό βιασμό ή δεν εξασφαλίζει στη γυναίκα το δικαίωμα να καταγγείλει τον σύζυγο ή σύντροφό της για βιασμό. Η UN Women υπολόγιζε ότι αυτό συνέβαινε περίπου στο 14% των χωρών που εξετάζονταν. (unwomen.org)
Και υπάρχουν ακόμη σημαντικές νομικές διαφοροποιήσεις. Στην Ταϊλάνδη, για παράδειγμα, η νομοθεσία καλύπτει τη μη συναινετική σεξουαλική πράξη ανεξαρτήτως της σχέσης δράστη και θύματος. Σε άλλες χώρες το καθεστώς παραμένει πιο ασαφές ή η προστασία προκύπτει περισσότερο από τη νομολογία παρά από μια ξεκάθαρη ειδική διάταξη. (data.unwomen.org)
Μία απόφαση που άλλαξε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον Ποινικό Κώδικα
Η σημασία της γαλλικής νομολογίας των αρχών της δεκαετίας του 1990 δεν βρίσκεται μόνο στις δικαστικές αίθουσες.
Βρίσκεται στην αλλαγή μιας ολόκληρης κοινωνικής αντίληψης.
Ο γάμος δεν καταργεί την προσωπική ελευθερία. Δεν μεταβιβάζει δικαιώματα πάνω στο σώμα του άλλου. Και κυρίως δεν αποτελεί συναίνεση που δίνεται μία φορά στην εκκλησία ή στο δημαρχείο και ισχύει για πάντα.
Η συναίνεση αφορά την κάθε συγκεκριμένη σεξουαλική πράξη.
Αυτό που σήμερα μοιάζει αυτονόητο χρειάστηκε δεκαετίες κοινωνικών αγώνων, δικαστικών αποφάσεων και αλλαγών στη νομοθεσία για να αναγνωριστεί.
Και το γεγονός ότι σε ορισμένα μέρη του κόσμου η συζήτηση αυτή δεν έχει ακόμη κλείσει δείχνει πόσο πρόσφατη είναι στην πραγματικότητα αυτή η κατάκτηση.
