Μια συσκευή που αρχικά λειτούργησε μόνο λίγες ώρες εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους της σύγχρονης καρδιολογίας. Στις 8 Οκτωβρίου 1958, στο νοσοκομείο Καρολίνσκα της Στοκχόλμης, ο χειρουργός Άκε Σένινγκ εμφύτευσε στον 43χρονο Άρνε Λάρσον τον πρώτο πλήρως εμφυτεύσιμο καρδιακό βηματοδότη, σχεδιασμένο από τον γιατρό και μηχανικό Ρούνε Έλμκβιστ.
Ο ασθενής που έζησε 43 χρόνια μετά την επέμβαση
Ο Λάρσον υπέφερε από σοβαρό κολποκοιλιακό αποκλεισμό και επαναλαμβανόμενες λιποθυμίες. Η σύζυγός του, Έλσε-Μαρί, πίεσε τους επιστήμονες να δοκιμάσουν την πειραματική συσκευή. Ο πρώτος βηματοδότης σταμάτησε έπειτα από λίγες ώρες και αντικαταστάθηκε αμέσως. Ακολούθησαν πολλές επεμβάσεις και διαδοχικές συσκευές. Ο Λάρσον έζησε έως το 2001, σε ηλικία 86 ετών. Η αρχική τεχνολογία αναπτύχθηκε από την Elema-Schönander, που συνδέθηκε αργότερα με τη Siemens-Elema.
Τι ακριβώς κάνει ο βηματοδότης
Η καρδιά διαθέτει φυσικό ηλεκτρικό σύστημα που συντονίζει τους παλμούς της. Όταν ο ρυθμός γίνεται υπερβολικά αργός ή η αγωγή του ηλεκτρικού σήματος διακόπτεται, ο τεχνητός βηματοδότης ανιχνεύει τη δραστηριότητα και, όταν χρειάζεται, στέλνει μικροσκοπικούς ηλεκτρικούς παλμούς για να διατηρήσει επαρκή καρδιακή συχνότητα. Δεν υποκαθιστά την άντληση αίματος ούτε θεραπεύει κάθε αρρυθμία. Ο εμφυτεύσιμος απινιδωτής είναι διαφορετική συσκευή, αν και ορισμένα συστήματα συνδυάζουν λειτουργίες.
Τι υπάρχει μέσα στη μικρή μεταλλική συσκευή
Ο συμβατικός βηματοδότης περιλαμβάνει σφραγισμένη γεννήτρια παλμών, συνήθως με περίβλημα τιτανίου, μπαταρία λιθίου, μικροηλεκτρονικά κυκλώματα, αισθητήρες και σύστημα επικοινωνίας για προγραμματισμό και έλεγχο. Ένα ή περισσότερα ηλεκτρόδια μεταφέρουν τα σήματα από και προς την καρδιά. Υπάρχουν μονοεστιακοί, διπλοεστιακοί και αμφικοιλιακοί βηματοδότες, καθώς και νεότερες μικροσκοπικές συσκευές χωρίς διαφλέβια καλώδια, που τοποθετούνται μέσα στην καρδιά με καθετήρα.
Πώς γίνεται η εμφύτευση
Στη συνηθισμένη επέμβαση, ο καρδιολόγος τοποθετεί τη γεννήτρια κάτω από το δέρμα, κοντά στην κλείδα, και προωθεί τα ηλεκτρόδια μέσω φλέβας στην καρδιά. Συνήθως αρκεί τοπική αναισθησία με πιθανή ήπια καταστολή. Η διαδικασία διαρκεί περίπου μία ώρα, ανάλογα με το σύστημα και τον ασθενή, και συχνά ακολουθεί διανυκτέρευση στο νοσοκομείο.
Πόσο κοστίζουν η συσκευή και η επέμβαση
Δεν υπάρχει μία ενιαία λιανική τιμή για όλους τους βηματοδότες: το κόστος μεταβάλλεται ανάλογα με τον τύπο, τα ηλεκτρόδια, τον προμηθευτή, το νοσοκομείο και την ασφαλιστική κάλυψη. Σε παλαιότερο ελληνικό τιμολόγιο Κλειστών Ενοποιημένων Νοσηλίων η τοποθέτηση ή αντικατάσταση ολόκληρου συστήματος αναφερόταν στα 3.694 ευρώ χωρίς βαριές επιπλοκές και στα 5.465 ευρώ με αυτές. Πρόκειται για ιστορικές τιμές αποζημίωσης νοσηλείας, όχι για σημερινή προσφορά ή ποσό που καταβάλλει ο ασθενής. Ελληνική μελέτη είχε υπολογίσει μέσο συνολικό νοσοκομειακό κόστος 3.926 ευρώ, επίσης με παλαιά δεδομένα. Για σημερινή ιδιωτική χρέωση χρειάζεται εξατομικευμένη γραπτή προσφορά, ενώ σε δημόσιο νοσοκομείο και για ασφαλισμένο η κάλυψη εξαρτάται από τις ισχύουσες διαδικασίες και παροχές.
Πόσο αντέχει η μπαταρία και πώς αλλάζει
Η διάρκεια εξαρτάται από το μοντέλο, τις ρυθμίσεις και το ποσοστό βηματοδότησης. Συνήθης τάξη μεγέθους είναι περίπου 7–15 χρόνια, χωρίς αυτό να αποτελεί εγγύηση: ορισμένες συσκευές έχουν μικρότερη διάρκεια. Στους ελέγχους διαπιστώνεται εγκαίρως η σταδιακή εξάντληση. Στους συμβατικούς βηματοδότες δεν αλλάζει απλώς μια μπαταρία όπως σε ρολόι: αντικαθίσταται ολόκληρη η γεννήτρια, ενώ τα ηλεκτρόδια συνήθως διατηρούνται εφόσον λειτουργούν σωστά. Η αλλαγή είναι κατά κανόνα απλούστερη από την πρώτη εμφύτευση.
Τι πρέπει να προσέχει ο ασθενής
Οι τακτικοί έλεγχοι είναι απαραίτητοι, συχνά ανά έξι έως δώδεκα μήνες, με πυκνότερη παρακολούθηση όταν πλησιάζει η αντικατάσταση. Τις πρώτες εβδομάδες αποφεύγονται οι βαριές καταπονήσεις και οι έντονες κινήσεις του χεριού στην πλευρά της εμφύτευσης, σύμφωνα με τις οδηγίες του γιατρού. Ο ασθενής πρέπει να έχει μαζί του την κάρτα ταυτοποίησης της συσκευής και να ενημερώνει γιατρούς πριν από μαγνητική τομογραφία, επεμβάσεις ή θεραπείες με ισχυρά ηλεκτρομαγνητικά πεδία. Πολλοί σύγχρονοι βηματοδότες είναι συμβατοί με μαγνητική τομογραφία υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όχι όμως όλοι. Το κινητό δεν πρέπει να φυλάσσεται ακριβώς πάνω από τη γεννήτρια. Λιποθυμία, έντονη ζάλη, δύσπνοια, πόνος στο στήθος ή ερυθρότητα και πυρετός στην περιοχή της τομής απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση.
Πόσοι άνθρωποι έχουν βηματοδότη στην Ελλάδα;
Δεν εντοπίστηκε αξιόπιστος, δημόσια διαθέσιμος και επικαιροποιημένος αριθμός όλων των ανθρώπων που ζουν σήμερα στην Ελλάδα με ενεργό βηματοδότη. Ο αριθμός των ετήσιων εμφυτεύσεων δεν ισοδυναμεί με τον συνολικό αριθμό των χρηστών, αφού πολλοί ζουν με τη συσκευή επί δεκαετίες και υποβάλλονται σε αντικαταστάσεις. Στοιχεία που παρουσιάστηκαν με βάση τον ευρωπαϊκό άτλαντα καρδιολογίας ανέφεραν 895,8 εμφυτεύσεις ανά εκατομμύριο κατοίκους, αλλά δεν τεκμηριώνουν το σημερινό απόθεμα ενεργών συσκευών. Ακριβής απογραφή θα απαιτούσε συγκεντρωτικά στοιχεία από τα κέντρα εμφυτεύσεων και το εθνικό σύστημα υγείας.
Από την πρωτότυπη συσκευή του 1958 έως τα σημερινά έξυπνα εμφυτεύματα, η ουσία παραμένει ίδια: ένα μικρό ηλεκτρικό ερέθισμα, την κατάλληλη στιγμή, μπορεί να χαρίσει χρόνια ζωής.
Πηγές και τεκμηρίωση
American Heart Association, Pacemaker / Living With Your Pacemaker (heart.org).
NHS, Pacemakers: implantation, recovery and follow-up (nhs.uk).
Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία, Βηματοδότες (hcs.gr).
A brief history of cardiac pacing, PMC3232561· Heart Rhythm Society, Åke Senning.
Υπουργείο Υγείας, ιστορικό τιμολόγιο ΚΕΝ· Europace, ελληνική μελέτη κόστους εμφυτεύσεων.
ESC Atlas of Cardiology 2021, στοιχεία εμφυτεύσεων ανά εκατομμύριο.
