Νέο δημοσιονομικό περιθώριο έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως για επενδύσεις ενεργειακής ασφάλειας ανοίγει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής που είχε ήδη θεσπιστεί για τις αμυντικές δαπάνες, σύμφωνα με το εαρινό πακέτο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου 2026. Παράλληλα, οι Βρυξέλλες διαπιστώνουν ότι η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει πλέον μακροοικονομικές ανισορροπίες, σε μία από τις θετικότερες αξιολογήσεις της ελληνικής οικονομίας μετά την κρίση χρέους.
Η πρωτοβουλία έρχεται σε μια περίοδο αυξημένης ανησυχίας για τις επιπτώσεις των γεωπολιτικών εντάσεων στις τιμές της ενέργειας και στην ασφάλεια εφοδιασμού της Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνδέει πλέον πιο άμεσα την ενεργειακή πολιτική με την ευρωπαϊκή ασφάλεια και ανθεκτικότητα, δίνοντας στα κράτη-μέλη πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο για επενδύσεις που μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Όπως ανακοίνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «στο εξής, τα κράτη-μέλη που λαμβάνουν μέτρα για την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης και την επιτάχυνση της απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα μπορούν να ζητούν περιορισμένη δημοσιονομική ευελιξία στο πλαίσιο της ισχύουσας Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής για τις αμυντικές δαπάνες. Κατόπιν αιτήματος του κράτους-μέλους, το πεδίο εφαρμογής της ρήτρας μπορεί να επεκταθεί ώστε να περιλαμβάνει μέτρα που έχουν ληφθεί από τον Φεβρουάριο του 2026 και τα οποία μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, ενισχύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την ασφάλεια και την ανθεκτικότητα της Ευρώπης».
Η Επιτροπή διευκρινίζει ακόμη ότι «εντός του υφιστάμενου ανώτατου ορίου (1,5% του ΑΕΠ) για πρόσθετες αμυντικές δαπάνες στο πλαίσιο της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής, θα εφαρμόζεται ειδικό ετήσιο όριο για την περίοδο 2026-2028 (0,3% του ΑΕΠ) καθώς και σωρευτικό όριο (0,6% του ΑΕΠ) για την ίδια περίοδο, ειδικά για μέτρα ενεργειακής ανθεκτικότητας. Είναι σημαντικό ότι η προσέγγιση αυτή διασφαλίζει πως όλες οι δικλίδες δημοσιονομικής βιωσιμότητας παραμένουν πλήρως σε ισχύ».
Πώς θα το αξιοποιήσει η Αθήνα
Για την Ελλάδα,το νέο ενεργειακό σκέλος της ρήτρας αντιστοιχεί θεωρητικά σε έως περίπου 720 εκατ. ευρώ ετησίως και έως 1,44 δισ. ευρώ σωρευτικά για την περίοδο 2026-2028. Πρόκειται για ανώτατα επιτρεπόμενα όρια δημοσιονομικής ευελιξίας και όχι για οριζόντια μέτρα στήριξης.
Η Κομισιόν δεν διευκρινίζει ποια ακριβώς μέτρα θα μπορούν να ενταχθούν στο νέο καθεστώς ευελιξίας. Αναφέρεται γενικά σε «μέτρα ενεργειακής ανθεκτικότητας» που μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και ενισχύουν την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης, αφήνοντας περιθώριο ερμηνείας στα κράτη-μέλη ως προς τον τρόπο αξιοποίησης του νέου δημοσιονομικού χώρου.
Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι τι ακριβώς θα επιλέξει να κάνει η Αθήνα με τον νέο δημοσιονομικό χώρο. Στο τραπέζι δεν φαίνεται να είναι η επιστροφή στις οριζόντιες επιδοτήσεις, αντίθετα το ενδιαφέρον εστιάζεται μάλλον σε δύο κατευθύνσεις: στοχευμένες παρεμβάσεις για ευάλωτα νοικοκυριά, αγρότες και ενεργοβόρους κλάδους από τη μία, και επενδύσεις σε υποδομές ενεργειακής ασφάλειας αποθήκευση αερίου, ηλεκτρικά δίκτυα, διαφοροποίηση προμηθευτών από την άλλη. Το τελικό σχήμα δεν έχει ακόμα διαμορφωθεί.
Άλλωστε η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει στις σημερινές συστάσεις προς την Ελλάδα ότι η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει υψηλό ενεργειακό κόστος λόγω της μεγάλης εξάρτησης της ηλεκτροπαραγωγής από το φυσικό αέριο. Παρά τη σημαντική αύξηση της συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, οι τιμές ηλεκτρισμού παραμένουν υψηλότερες από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και η Κομισιόν καλεί την Αθήνα να επιταχύνει τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις των νησιών, την ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών πάρκων, την εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, την ενίσχυση των υποδομών αποθήκευσης και την αναβάθμιση των δικτύων διανομής. Παράλληλα ζητά τη σταδιακή κατάργηση των επιδοτήσεων στα ορυκτά καύσιμα και την αναμόρφωση της ενεργειακής φορολογίας ώστε να ενισχυθεί ο εξηλεκτρισμός της οικονομίας.
Η Ελλάδα στις χώρες που έχουν ήδη ενεργοποιήσει τη ρήτρα
Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς συγκαταλέγεται μεταξύ των 17 κρατών-μελών για τα οποία το Συμβούλιο έχει ήδη ενεργοποιήσει επίσημα την Εθνική Ρήτρα Διαφυγής στο πλαίσιο του σχεδίου ReArm Europe/Readiness 2030.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ενεργοποίηση της ρήτρας «επιτρέπει στα κράτη-μέλη να αποκλίνουν προσωρινά από την πορεία καθαρών δαπανών που έχει συστήσει το Συμβούλιο, διευκολύνοντας τη μετάβαση σε υψηλότερες αμυντικές δαπάνες σε εθνικό επίπεδο, διασφαλίζοντας παράλληλα τη βιωσιμότητα του χρέους». Παράλληλα, «παρέχει ευελιξία έως και 1,5% του ΑΕΠ σε πρόσθετες αμυντικές δαπάνες έως το 2028».
Μέχρι σήμερα, 18 κράτη-μέλη έχουν ζητήσει την ενεργοποίηση της ρήτρας. Για τις 17 -μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, η Γερμανία, η Πολωνία, η Πορτογαλία και η Φινλανδία – η ενεργοποίηση έχει ήδη εγκριθεί από το Συμβούλιο κατόπιν σύστασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η Ισπανία αποτελεί την 18η χώρα που αναμένει την τελική έγκριση, μετά τη θετική αξιολόγηση της Κομισιόν στις 22 Μαΐου.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά επίσης ότι, χάρη στην ενεργοποίηση της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής και σε άλλα εργαλεία όπως το SAFE, οι αμυντικές δαπάνες στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα αυξηθούν σημαντικά τα επόμενα χρόνια, φθάνοντας το 2% του ΑΕΠ το 2027 από 1,5% του ΑΕΠ το 2024.
Τέλος στις μακροοικονομικές ανισορροπίες
Πέρα από τη νέα δημοσιονομική ευελιξία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιφύλαξε μία από τις θετικότερες αξιολογήσεις των τελευταίων ετών για την ελληνική οικονομία.
Στην ετήσια αξιολόγηση των μακροοικονομικών ανισορροπιών, η Κομισιόν καταλήγει ότι η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει πλέον ανισορροπίες, καθώς οι οικονομικές ευπάθειες που χαρακτήριζαν τη χώρα έχουν υποχωρήσει σημαντικά.
«Η Ελλάδα, η Ολλανδία και η Σουηδία αξιολογούνται πλέον ως χώρες που δεν αντιμετωπίζουν ανισορροπίες, καθώς οι μακροοικονομικές τους ευπάθειες έχουν μειωθεί με την πάροδο των ετών», αναφέρει η Επιτροπή.
Η εξέλιξη σηματοδοτεί το τέλος μιας μακράς περιόδου κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν υπό αυξημένη ευρωπαϊκή παρακολούθηση εξαιτίας των συνεπειών της κρίσης χρέους.
Αντίθετα, η Ιταλία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μακροοικονομικές ανισορροπίες, ενώ η Ρουμανία παραμένει στην κατηγορία των υπερβολικών ανισορροπιών.
Θετική είναι και η εικόνα στο μέτωπο του χρέους. Στην έκθεση μεταπρογραμματικής εποπτείας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαιώνει ότι η Ελλάδα, μαζί με την Κύπρο, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία, διατηρεί πλήρη ικανότητα αποπληρωμής των υποχρεώσεων που απορρέουν από τα προγράμματα χρηματοδοτικής στήριξης.
Οι εκκρεμότητες
Παρά τη θετική εικόνα στα δημόσια οικονομικά και τη μακροοικονομική σταθερότητα, η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται στο μικροσκόπιο των Βρυξελλών όσον αφορά κοινωνικές και εργασιακές προκλήσεις.
Η χώρα συγκαταλέγεται στις εννέα που εξετάστηκαν εις βάθος στο πλαίσιο του νέου Πλαισίου Κοινωνικής Σύγκλισης, με έμφαση στην ποιότητα των θέσεων εργασίας, στις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού, στην κοινωνική προστασία, στην πρόσβαση σε προσιτή στέγαση, στην υγειονομική περίθαλψη και στην αντιμετώπιση της φτώχειας.
Το μήνυμα των Βρυξελλών προς την Αθήνα είναι διττό. Από τη μία πλευρά, η χώρα αφήνει πίσω της ένα σημαντικό μέρος των μακροοικονομικών προβλημάτων που σημάδεψαν την προηγούμενη δεκαετία. Από την άλλη, καλείται να αξιοποιήσει τον νέο δημοσιονομικό χώρο για να ενισχύσει την ανθεκτικότητα και την ανταγωνιστικότητά της σε μια περίοδο κατά την οποία η άμυνα, η ενεργειακή ασφάλεια και η στρατηγική αυτονομία αναδεικνύονται σε κορυφαίες ευρωπαϊκές προτεραιότητες.
