Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να ενισχύσει τον έλεγχο στις διαδικτυακές πλατφόρμες και τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στο διαδίκτυο, βάζοντας στο στόχαστρο τις λεγόμενες «σκοτεινές πρακτικές» (dark patterns), τις παραπλανητικές διαφημίσεις των influencers και τις εθιστικές λειτουργίες που κρατούν τους χρήστες καθηλωμένους στις οθόνες και τους ωθούν να ξοδεύουν περισσότερα χρήματα. Με τη νέα νομοθετική πρωτοβουλία που παρουσίασε σήμερα, Τετάρτη 11 Νοεμβρίου, στις Βρυξέλλες, η Κομισιόν επιδιώκει όχι μόνο να θεσπίσει αυστηρότερους κανόνες για την προστασία των καταναλωτών, αλλά και να αποκτήσει η ίδια ισχυρότερες εξουσίες εποπτείας, απευθείας ελέγχων και επιβολής προστίμων έως 6% του παγκόσμιου ετήσιου τζίρου των εταιρειών.
Η παρέμβαση αφορά άμεσα εκατομμύρια πολίτες, καθώς έξι στους δέκα Ευρωπαίους καταναλωτές πραγματοποιούν αγορές μέσω διαδικτύου. Από τα ψευδή μηνύματα «Απομένει μόνο ένα προϊόν» και τις κρυφές χρεώσεις μέχρι τις παγίδες των συνδρομών και τις πληρωμένες προωθήσεις προϊόντων από influencers, η Κομισιόν επιχειρεί να περιορίσει τις πρακτικές χειραγώγησης των καταναλωτών και να τους δώσει μεγαλύτερο έλεγχο στον χρόνο και στα χρήματα που ξοδεύουν online.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, τα προτεινόμενα μέτρα θα μπορούσαν να εξοικονομούν έως 13,7 δισ. ευρώ ετησίως για τους Ευρωπαίους καταναλωτές.
«Οι αγορές δεν ήταν ποτέ πιο εύκολες, αλλά η ευκολία δεν πρέπει ποτέ να αποβαίνει εις βάρος της δίκαιης μεταχείρισης. Η ισχυρή προστασία των καταναλωτών αποτελεί θεμέλιο της ανταγωνιστικότητας. Είτε οι πολίτες ψωνίζουν διαδικτυακά είτε σε φυσικά καταστήματα, δικαιούνται το ίδιο υψηλό επίπεδο προστασίας», δήλωσε ο επίτροπος Δικαιοσύνης Μάικλ ΜακΓκράθ, χαρακτηρίζοντας τη νομοθετική πρωτοβουλία «την πιο φιλόδοξη μεταρρύθμιση των κανόνων προστασίας των καταναλωτών στην ΕΕ εδώ και μία γενιά».
Τι προβλέπουν οι νέοι κανόνες
Το νομοσχέδιο Digital Fairness Act (DFA) αφορά καταναλωτές όλων των ηλικιών και περιλαμβάνει έξι βασικές παρεμβάσεις:
- Απαγόρευση των «σκοτεινών πρακτικών» (dark patterns): Παραπλανητικές τεχνικές όπως τα ψευδή μηνύματα «Απομένει μόνο ένα προϊόν» ή «Πέντε ακόμη πελάτες ενδιαφέρονται», που δημιουργούν τεχνητή πίεση για αγορά. Στο στόχαστρο μπαίνουν επίσης προεπιλεγμένα κουτάκια που προσθέτουν προϊόντα στο καλάθι και μηνύματα που δημιουργούν ενοχές στον καταναλωτή όταν απορρίπτει μια προσφορά.
- Διαφανείς τιμές: Οι επιχειρήσεις θα υποχρεούνται να εμφανίζουν εξαρχής την πλήρη τιμή, μαζί με φόρους και πρόσθετες χρεώσεις. Στις διαδικτυακές ουρές για εισιτήρια συναυλιών και αθλητικών εκδηλώσεων θα πρέπει να ενημερώνουν για τις αλλαγές των τιμών σε πραγματικό χρόνο και τη μέγιστη δυνατή τιμή. Οι αγορές μέσω εικονικών νομισμάτων θα εμφανίζουν την πραγματική χρηματική αξία τους.
- Περιορισμός του ψηφιακού εθισμού: Οι χρήστες θα μπορούν να απενεργοποιούν λειτουργίες όπως η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο (autoplay) και οι ειδοποιήσεις που δεν σχετίζονται με τη δραστηριότητά τους. Για τους ανηλίκους προτείνεται απαγόρευση μηχανισμών ηλεκτρονικών παιχνιδιών που θυμίζουν τζόγο, όπως τα loot boxes, καθώς και πρακτικών pay-to-win και pay-to-progress, που ενθαρρύνουν τις συνεχείς πληρωμές.
- Αυστηρότεροι κανόνες για τους influencers: Όσοι πληρώνονται για να προωθήσουν προϊόντα θα υποχρεούνται να το δηλώνουν ξεκάθαρα, χωρίς να παρουσιάζουν τις πληρωμένες διαφημίσεις ως προσωπικές συμβουλές. Δεν θα επιτρέπεται να προωθούν προϊόντα των οποίων η διαφήμιση απαγορεύεται ήδη από τη νομοθεσία ή επικίνδυνα προϊόντα, ούτε να παρουσιάζουν ως κατάλληλα για ανηλίκους προϊόντα που δεν είναι. Ευθύνη για την τήρηση των κανόνων θα έχουν και οι εταιρείες και τα διαφημιστικά γραφεία που συνεργάζονται μαζί τους.
- Προστασία από αθέμιτες εξατομικευμένες διαφημίσεις: Οι υφιστάμενοι περιορισμοί στη στόχευση ανηλίκων με εξατομικευμένες διαφημίσεις και στη χρήση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων θα επεκταθούν σε όλες τις ιστοσελίδες και εφαρμογές. Θα απαγορεύεται επίσης η επιβολή υψηλότερων εξατομικευμένων τιμών σε ανηλίκους και ευάλωτους καταναλωτές.
- Ευκολότερη ακύρωση συνδρομών: Οι δωρεάν δοκιμές δεν θα μετατρέπονται σε πληρωμένες συνδρομές χωρίς ενεργή επιβεβαίωση του καταναλωτή, ενώ θα απαιτείται ενημέρωση πριν από αυτόματες ανανεώσεις. Οι χρήστες θα έχουν επίσης δικαίωμα επικοινωνίας με άνθρωπο αντί αποκλειστικά με chatbot, όταν τα άλλα μέσα εξυπηρέτησης δεν αποδίδουν. Προβλέπονται ακόμη δικαιώματα για αγορές μέσω ψηφιακών βοηθών τεχνητής νοημοσύνης (AI agents).
Η Κομισιόν ζητά εξουσία απευθείας ελέγχων και προστίμων
Η δεύτερη νομοθετική πρόταση αφορά την ενίσχυση των ελεγκτικών εξουσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Σήμερα η Κομισιόν συντονίζει τις εθνικές αρχές προστασίας καταναλωτών, χωρίς να μπορεί να επιβάλλει η ίδια κυρώσεις βάσει του συγκεκριμένου πλαισίου.
Με την αναθεώρηση του κανονισμού για τη συνεργασία των αρχών προστασίας καταναλωτών (Consumer Protection Cooperation Regulation – CPC), επιδιώκει να αποκτήσει τη δυνατότητα απευθείας διερεύνησης και επιβολής προστίμων έως 6% του παγκόσμιου τζίρου.
Η δυνατότητα αυτή θα αφορά μεγάλες υποθέσεις που ενδέχεται να επηρεάζουν καταναλωτές τουλάχιστον στα δύο τρίτα των κρατών-μελών, τα οποία αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον τα δύο τρίτα του πληθυσμού της ΕΕ, εφόσον εμπλέκονται επιχειρήσεις που δεν είναι μικρομεσαίες.
Παράλληλα, προβλέπεται ταχύτερος συντονισμός των εθνικών αρχών και υποχρέωση των επιχειρήσεων εκτός ΕΕ που απευθύνονται σε Ευρωπαίους καταναλωτές να ορίζουν νόμιμο εκπρόσωπο στην Ένωση.
Η αντίφαση με την υπόσχεση για λιγότερη γραφειοκρατία
Η νέα πρωτοβουλία έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει αναγάγει τη μείωση της γραφειοκρατίας και την απλούστευση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας σε κεντρική προτεραιότητα, ανταποκρινόμενη στις διαμαρτυρίες επιχειρήσεων ότι η πληθώρα αλληλεπικαλυπτόμενων κανόνων περιορίζει την καινοτομία και τις επενδύσεις.
Όπως επισημαίνουν οι Financial Times, η νέα νομοθεσία προκαλεί ήδη επιφυλάξεις. Ευρωπαίος διπλωμάτης δήλωσε στην εφημερίδα ότι αναμένει ακόμη να διαπιστώσει κατά πόσο ο DFA θα κάνει κάτι περισσότερο από το να προσθέσει ένα ακόμη επίπεδο νομοθεσίας.
Η Κομισιόν αντιτείνει ότι η πρόταση καλύπτει κενά στην προστασία των καταναλωτών και επιδιώκει να αντικαταστήσει διαφορετικές εθνικές ρυθμίσεις με ενιαίους ευρωπαϊκούς κανόνες.
«Η Ενιαία Αγορά στηρίζεται στους 450 εκατομμύρια καταναλωτές της. Οι νόμοι μας πρέπει να συμβαδίζουν με τον τρόπο που οι άνθρωποι ζουν, ψωνίζουν και δραστηριοποιούνται επιχειρηματικά σήμερα», δήλωσε η εκτελεστική αντιπρόεδρος της Κομισιόν Χένα Βίρκουνεν, προσθέτοντας ότι η μεταρρύθμιση θα κάνει την καθημερινότητα των καταναλωτών πιο απλή, δίκαιη και ασφαλή, προσφέροντας παράλληλα στις επιχειρήσεις σαφέστερους κανόνες και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη.
Οι προτάσεις θα πρέπει πλέον να συζητηθούν και να εγκριθούν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ, προτού τεθούν σε ισχύ.
