Η 17η Νοεμβρίου δεν είναι μόνο ελληνική υπόθεση. Είναι μια ημερομηνία που συνδέει δύο διαφορετικές γενιές νέων ανθρώπων, σε δύο διαφορετικές χώρες, με απόσταση 34 ετών.
Στην Πράγα του 1939, οι φοιτητές βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη ναζιστική κατοχή. Στην Αθήνα του 1973, οι φοιτητές του Πολυτεχνείου εξεγέρθηκαν απέναντι στη στρατιωτική δικτατορία.
Οι ιστορικές συνθήκες ήταν διαφορετικές. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις, νέοι άνθρωποι διεκδίκησαν ελευθερία, αξιοπρέπεια και δικαιώματα, γνωρίζοντας ότι η αντίδραση των καθεστώτων μπορούσε να είναι βίαιη.
Γι’ αυτό η 17η Νοεμβρίου έχει διπλή σημασία: διεθνώς τιμάται ως Διεθνής Ημέρα Σπουδαστών, ενώ στην Ελλάδα αποτελεί και Ημέρα Τιμής στην Ελληνική Νεολαία.
Πράγα 1939: Οι φοιτητές απέναντι στον Χίτλερ
Η ιστορία αρχίζει στην κατεχόμενη Τσεχοσλοβακία.
Τον Μάρτιο του 1939, η ναζιστική Γερμανία είχε καταλάβει τα τσεχικά εδάφη, εγκαθιδρύοντας το Προτεκτοράτο Βοημίας και Μοραβίας.
Στις 28 Οκτωβρίου 1939, επέτειο της ίδρυσης του ανεξάρτητου τσεχοσλοβακικού κράτους, πραγματοποιήθηκαν στην Πράγα μεγάλες αντιναζιστικές διαδηλώσεις.
Οι κατοχικές δυνάμεις απάντησαν με πυροβολισμούς.
Ο εργάτης Βάτσλαβ Σέντλατσεκ σκοτώθηκε, ενώ ο φοιτητής Ιατρικής Γιαν Όπλεταλ τραυματίστηκε σοβαρά. Ο Όπλεταλ πέθανε στις 11 Νοεμβρίου.
Η κηδεία του, στις 15 Νοεμβρίου, μετατράπηκε σε νέα μαζική εκδήλωση αντίστασης.
Η ναζιστική ηγεσία αποφάσισε να συντρίψει το φοιτητικό κίνημα.
Τη νύχτα της 16ης προς τη 17η Νοεμβρίου, οι γερμανικές δυνάμεις εισέβαλαν σε πανεπιστημιακές εστίες και πραγματοποίησαν μαζικές συλλήψεις.
Εννέα εκπρόσωποι του φοιτητικού και πανεπιστημιακού χώρου εκτελέστηκαν χωρίς δίκη.
Περίπου 1.200 φοιτητές οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ζάξενχαουζεν, κοντά στο Βερολίνο.
Τα τσεχικά πανεπιστήμια έκλεισαν με διαταγή των κατοχικών αρχών και παρέμειναν κλειστά μέχρι το τέλος του πολέμου.
Σύμφωνα με το Μνημείο και Μουσείο Ζάξενχαουζεν, από τους 1.140 φοιτητές συγκεκριμένης ομάδας που μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο, 21 δεν επέζησαν της κράτησης.
Οι εκτελέσεις, οι συλλήψεις και το κλείσιμο των πανεπιστημίων προκάλεσαν διεθνείς αντιδράσεις.
Πώς καθιερώθηκε η Διεθνής Ημέρα Σπουδαστών
Το 1941, στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η 17η Νοεμβρίου καθιερώθηκε στο Λονδίνο ως Διεθνής Ημέρα Σπουδαστών, στη μνήμη των θυμάτων της ναζιστικής καταστολής στην Τσεχοσλοβακία.
Η επέτειος απέκτησε διεθνή συμβολισμό.
Δεν αφορούσε μόνο τους φοιτητές που εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν, αλλά και την ελευθερία της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, το δικαίωμα στη γνώση και τη δυνατότητα των νέων να εκφράζουν δημόσια τις απόψεις τους.
Η ιστορία της Πράγας απέδειξε ότι τα πανεπιστήμια μπορούν να γίνουν χώροι αντίστασης απέναντι στον αυταρχισμό.
Αθήνα 1973: Η γενιά που αμφισβήτησε τη δικτατορία
Τριάντα τέσσερα χρόνια αργότερα, η 17η Νοεμβρίου συνδέθηκε με μια άλλη εξέγερση, αυτή τη φορά στην Ελλάδα.
Από τις 14 Νοεμβρίου 1973, φοιτητές του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου συγκεντρώθηκαν στο ιστορικό κτίριο της οδού Πατησίων.
Η κινητοποίηση εξελίχθηκε γρήγορα σε ανοιχτή εξέγερση εναντίον της δικτατορίας που κυβερνούσε τη χώρα από τις 21 Απριλίου 1967.
Ο αυτοσχέδιος ραδιοφωνικός σταθμός του Πολυτεχνείου μετέδιδε μηνύματα αντίστασης.
Το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» έγινε το σύμβολο της εξέγερσης.
Χιλιάδες πολίτες συγκεντρώθηκαν γύρω από το Πολυτεχνείο, ενώ η στρατιωτική κυβέρνηση αποφάσισε να καταστείλει την κινητοποίηση με τη χρήση στρατιωτικών δυνάμεων.
Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, ένα άρμα μάχης εισέβαλε από την κεντρική πύλη του ιδρύματος.
Η καταστολή συνοδεύτηκε από νεκρούς, τραυματίες και συλλήψεις.
Η ιστορική έρευνα έχει τεκμηριώσει τουλάχιστον 24 θανάτους που συνδέονται με τα γεγονότα της εξέγερσης και της καταστολής της, κυρίως στους γύρω δρόμους και σε άλλα σημεία της Αθήνας.
Η εξέγερση δεν ανέτρεψε αμέσως τη δικτατορία. Η χούντα κατέρρευσε τον Ιούλιο του 1974, μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και την κρίση που ακολούθησε.
Το Πολυτεχνείο, ωστόσο, παρέμεινε ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της αντιδικτατορικής αντίστασης.
Η ελληνική Βουλή καθιερώνει επίσημα την ημέρα τιμής
Η 17η Νοεμβρίου απέκτησε και θεσμική αναγνώριση στην Ελλάδα.
Η σχετική νομοθετική πρωτοβουλία κατατέθηκε στη Βουλή στις 17 Νοεμβρίου 1997.
Ακολούθησε η κοινοβουλευτική επεξεργασία το 1998, ενώ η τελική νομοθετική καθιέρωση πραγματοποιήθηκε το 1999.
Με τον νόμο 2739/1999, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 181 Α΄ της 9ης Σεπτεμβρίου 1999, η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου καθιερώθηκε ως ημέρα μνήμης των αγωνιστών και μαρτύρων του αντιδικτατορικού αγώνα και ως ημέρα ιδιαίτερης τιμής στην Ελληνική Νεολαία.
Η αναγνώριση αυτή έδωσε επίσημο θεσμικό χαρακτήρα σε μια επέτειο που είχε ήδη καθιερωθεί στη συλλογική μνήμη της χώρας.
Η Πράγα ξαναβγήκε στους δρόμους το 1989
Υπάρχει και μια τρίτη ιστορική σύμπτωση που κάνει τη 17η Νοεμβρίου ακόμη πιο σημαντική.
Στις 17 Νοεμβρίου 1989, ακριβώς 50 χρόνια μετά τη ναζιστική καταστολή των φοιτητών, πραγματοποιήθηκε στην Πράγα μεγάλη φοιτητική διαδήλωση.
Η βίαιη επέμβαση των δυνάμεων ασφαλείας προκάλεσε νέο κύμα διαμαρτυριών.
Οι κινητοποιήσεις εξελίχθηκαν στη λεγόμενη Βελούδινη Επανάσταση, που οδήγησε στην πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος της Τσεχοσλοβακίας.
Έτσι, στην ίδια πόλη και την ίδια ημερομηνία, με διαφορά μισού αιώνα, οι φοιτητές πρωταγωνίστησαν σε δύο καθοριστικές ιστορικές στιγμές.
Το 1939 απέναντι στη ναζιστική κατοχή.
Το 1989 απέναντι στο μονοκομματικό κομμουνιστικό καθεστώς.
Και στην Ελλάδα, το 1973, απέναντι στη στρατιωτική δικτατορία.
Τι σημαίνει η 17η Νοεμβρίου για τους νέους σήμερα
Πέρα από τις επετείους και τις τελετές μνήμης, υπάρχει ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο.
Τι σημαίνει σήμερα η δημοκρατική συμμετοχή των νέων;
Οι σημερινοί φοιτητές δεν αντιμετωπίζουν στην Ελλάδα τις συνθήκες της δικτατορίας του 1973.
Αντιμετωπίζουν, όμως, άλλες προκλήσεις: την ακρίβεια, το κόστος στέγασης, τις ανισότητες στην εκπαίδευση, την επαγγελματική αβεβαιότητα, τη μετανάστευση νέων επιστημόνων και τις αλλαγές που επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη στην αγορά εργασίας.
Η ελευθερία της έκφρασης, η ανεξαρτησία της εκπαίδευσης και η ουσιαστική συμμετοχή των νέων στη δημόσια ζωή εξακολουθούν να αποτελούν βασικές προϋποθέσεις μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
Η ιστορική μνήμη δεν απαιτεί να ταυτίζουμε διαφορετικές εποχές. Απαιτεί να γνωρίζουμε τι συνέβη, γιατί συνέβη και ποιες συνέπειες είχε.
Μια ημερομηνία, τρεις γενιές, ένα διαχρονικό μήνυμα
Πράγα 1939.
Αθήνα 1973.
Πράγα 1989.
Τρεις διαφορετικές ιστορικές στιγμές, με τους νέους ανθρώπους στην πρώτη γραμμή.
Η Διεθνής Ημέρα Σπουδαστών και η Ημέρα Τιμής στην Ελληνική Νεολαία δεν είναι απλώς δύο ονομασίες στο ημερολόγιο.
Είναι υπενθυμίσεις ότι η δημοκρατία δεν υπήρξε αυτονόητη κατάκτηση και ότι η παιδεία δεν περιορίζεται στις αίθουσες διδασκαλίας.
Η 17η Νοεμβρίου είναι ημέρα ιστορικής μνήμης, αλλά και αφορμή προβληματισμού για το παρόν και το μέλλον.
Γιατί οι κοινωνίες που γνωρίζουν την ιστορία τους έχουν περισσότερα εφόδια για να προστατεύσουν την ελευθερία τους.
Πηγές τεκμηρίωσης: Βουλή των Ελλήνων, Ν. 2739/1999, Μνημείο και Μουσείο Ζάξενχαουζεν, European Network Remembrance and Solidarity, Brno University of Technology