Το φθινόπωρο του 1912 η Ελλάδα ζει μία από τις σημαντικότερες περιόδους της νεότερης ιστορίας της. Ο ελληνικός στρατός προελαύνει στη Μακεδονία και την Ήπειρο, ενώ το Πολεμικό Ναυτικό απελευθερώνει διαδοχικά τα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου.
Η Θεσσαλονίκη έχει ήδη περάσει σε ελληνικά χέρια από τις 26 Οκτωβρίου. Η Φλώρινα και η Καστοριά ακολουθούν. Στο Αιγαίο, τα πολεμικά πλοία με επικεφαλής τον Παύλο Κουντουριώτη επιχειρούν να εξασφαλίσουν τον έλεγχο της θάλασσας.
Μέσα σε αυτό το ιστορικό περιβάλλον εντάσσονται δύο γεγονότα που συνδέονται με την επέτειο της 14ης Νοεμβρίου: η απελευθέρωση των Οινουσσών και οι επιχειρήσεις που θα οδηγήσουν τον ελληνικό στρατό στην Κορυτσά.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια ιστορική διευκρίνιση. Η είσοδος του ελληνικού στρατού στην Κορυτσά πραγματοποιήθηκε στις 7 Δεκεμβρίου 1912, σύμφωνα με τη στρατιωτική ιστοριογραφία, και όχι στις 14 Νοεμβρίου.
Για τις Οινούσσες, αρκετά ναυτικά χρονολόγια αναφέρουν τη 14η Νοεμβρίου, ενώ η επίσημη ιστοσελίδα του Δήμου Οινουσσών τοποθετεί τον τερματισμό της οθωμανικής κυριαρχίας στις 11 Νοεμβρίου. Οι διαφορετικές καταγραφές απαιτούν προσοχή, ιδιαίτερα λόγω της χρήσης του παλαιού ημερολογίου εκείνη την εποχή.
Ανεξάρτητα από αυτές τις χρονολογικές διαφορές, οι στρατιωτικές εξελίξεις του 1912 άλλαξαν ριζικά τον γεωπολιτικό χάρτη της περιοχής.
Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος και η μεγάλη ελληνική εξόρμηση
Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος ξέσπασε τον Οκτώβριο του 1912.
Η Ελλάδα, η Σερβία, η Βουλγαρία και το Μαυροβούνιο συγκρότησαν τη Βαλκανική Συμμαχία εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Ελλάδα διέθετε δύο σημαντικά στρατηγικά πλεονεκτήματα.
Το πρώτο ήταν ο αναδιοργανωμένος στρατός ξηράς, ύστερα από τις μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν το κίνημα στο Γουδί το 1909.
Το δεύτερο ήταν το Πολεμικό Ναυτικό, το οποίο μπορούσε να εμποδίσει τη μεταφορά οθωμανικών ενισχύσεων μέσω του Αιγαίου.
Πρωθυπουργός της Ελλάδας ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ενώ αρχιστράτηγος των ελληνικών δυνάμεων στη Μακεδονία ήταν ο διάδοχος Κωνσταντίνος.
Οι νίκες στο Σαραντάπορο και στα Γιαννιτσά άνοιξαν τον δρόμο προς τη Θεσσαλονίκη.
Στις 26 Οκτωβρίου 1912, ανήμερα του Αγίου Δημητρίου, η πόλη παραδόθηκε στον ελληνικό στρατό.
Ήταν μία από τις μεγαλύτερες στρατηγικές επιτυχίες της εκστρατείας.
Η προέλαση προς τη Δυτική Μακεδονία
Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, οι ελληνικές δυνάμεις στράφηκαν προς τη Δυτική Μακεδονία.
Η Φλώρινα πέρασε στον ελληνικό έλεγχο στις 7 Νοεμβρίου 1912 και η Καστοριά στις 10 Νοεμβρίου, σύμφωνα με το στρατιωτικό χρονολόγιο.
Η προέλαση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία.
Η περιοχή βρισκόταν κοντά στα σύνορα των μελλοντικών βαλκανικών κρατών και αποτελούσε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε διαφορετικές εθνικές και πολιτικές επιδιώξεις.
Ο ελληνικός στρατός επιδίωκε να εξασφαλίσει τη Δυτική Μακεδονία και να απομακρύνει την απειλή οθωμανικών δυνάμεων από την κατεύθυνση της Κορυτσάς.
Η Κορυτσά και η στρατηγική της σημασία
Η Κορυτσά αποτελούσε σημαντικό διοικητικό, εμπορικό και συγκοινωνιακό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Βρισκόταν σε μια περιοχή με σύνθετη εθνοτική, γλωσσική και θρησκευτική σύνθεση.
Εκεί ζούσαν ορθόδοξοι και μουσουλμάνοι πληθυσμοί, ελληνόφωνοι, αλβανόφωνοι, βλαχόφωνοι και άλλες κοινότητες.
Η ελληνική εκπαιδευτική και πολιτιστική παρουσία ήταν σημαντική, ενώ η περιοχή συνδεόταν με τις διεκδικήσεις του ελληνικού κράτους στη Βόρειο Ήπειρο.
Από στρατιωτική άποψη, η Κορυτσά αποτελούσε πιθανή βάση επιχειρήσεων εναντίον των ελληνικών θέσεων στη Δυτική Μακεδονία.
Γι’ αυτό η ελληνική διοίκηση αποφάσισε να κινηθεί προς την περιοχή.
Οι μάχες και η είσοδος του ελληνικού στρατού στην Κορυτσά
Στις αρχές Δεκεμβρίου 1912 οι ελληνικές δυνάμεις προχώρησαν στην τελική φάση των επιχειρήσεων.
Στην περιοχή δρούσαν τμήματα της III, της V και της VI Μεραρχίας, καθώς και το 1ο Σύνταγμα Ιππικού.
Οι οθωμανικές δυνάμεις διέθεταν σημαντική στρατιωτική παρουσία, με περίπου 13 τάγματα πεζικού στην ευρύτερη περιοχή, σύμφωνα με δημοσιευμένη στρατιωτική μελέτη.
Οι μάχες πραγματοποιήθηκαν σε δύσκολες καιρικές και εδαφικές συνθήκες.
Η ελληνική προέλαση ανάγκασε τις οθωμανικές δυνάμεις να υποχωρήσουν.
Στις 7 Δεκεμβρίου 1912 τμήμα της III Μεραρχίας εισήλθε στην Κορυτσά.
Η κατάληψη αποτέλεσε σημαντική στρατιωτική επιτυχία, καθώς εξασφάλισε προσωρινά το υψίπεδο της Κορυτσάς και ενίσχυσε τις ελληνικές θέσεις στη δυτική πλευρά του μετώπου.
Γιατί η Κορυτσά δεν παρέμεινε στην Ελλάδα
Η στρατιωτική κατάληψη μιας περιοχής δεν σήμαινε αυτομάτως και την οριστική ενσωμάτωσή της σε ένα κράτος.
Η τύχη των εδαφών που αποσπάστηκαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία καθορίστηκε μέσα από διεθνείς διαπραγματεύσεις και αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Το 1913 αναγνωρίστηκε η ανεξαρτησία της Αλβανίας και οι διεθνείς αποφάσεις για τα σύνορά της περιέλαβαν την Κορυτσά στο νέο αλβανικό κράτος.
Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην Ελλάδα και στους ελληνικούς πληθυσμούς της περιοχής.
Το Βορειοηπειρωτικό Ζήτημα θα αποτελούσε για πολλά χρόνια σημαντικό θέμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Η Κορυτσά βρίσκεται σήμερα στην Αλβανία και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πόλεις της χώρας.
Το Πολεμικό Ναυτικό απελευθερώνει το Αιγαίο
Την ίδια περίοδο, στο Αιγαίο εξελισσόταν μια εξίσου σημαντική στρατιωτική επιχείρηση.
Ο ελληνικός στόλος, υπό τον υποναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη, είχε αναλάβει να εξασφαλίσει τον θαλάσσιο έλεγχο και να απελευθερώσει τα νησιά που βρίσκονταν υπό οθωμανική κυριαρχία.
Κεντρικό ρόλο είχε το θωρακισμένο καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ».
Το πλοίο, που είχε ενταχθεί στον ελληνικό στόλο το 1911, διέθετε σημαντικά πλεονεκτήματα ταχύτητας και οπλισμού.
Η παρουσία του ενίσχυσε αποφασιστικά τη δυνατότητα του ελληνικού στόλου να αντιμετωπίσει το οθωμανικό ναυτικό.
Η Λήμνος αποτέλεσε μία από τις πρώτες σημαντικές επιτυχίες.
Ο κόλπος του Μούδρου μετατράπηκε σε ναυτική βάση και ορμητήριο για τις επιχειρήσεις στο βορειοανατολικό Αιγαίο.
Οι Οινούσσες: Ένα μικρό νησί με μεγάλη ναυτική ιστορία
Οι Οινούσσες βρίσκονται ανάμεσα στη Χίο και στις μικρασιατικές ακτές.
Το νησιωτικό σύμπλεγμα αποτελείται από την κύρια νήσο και μικρότερες νησίδες.
Η γεωγραφική του θέση, κοντά στις θαλάσσιες διαδρομές του ανατολικού Αιγαίου, του προσδίδει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία.
Οι κάτοικοί του ανέπτυξαν ισχυρή ναυτική παράδοση.
Ήδη από τον 19ο αιώνα, οικογένειες των Οινουσσών δραστηριοποιούνταν στην ιστιοφόρο ναυτιλία και αργότερα στη σύγχρονη εμπορική ναυτιλία.
Από αυτό το μικρό νησί αναδείχθηκαν σημαντικές εφοπλιστικές οικογένειες, που συνέβαλαν στη διεθνή ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας.
Η απελευθέρωση των Οινουσσών το 1912 εντάχθηκε στην ευρύτερη επιχείρηση του ελληνικού στόλου για την απελευθέρωση των νησιών του ανατολικού Αιγαίου.
Ο Παύλος Κουντουριώτης και η κυριαρχία στο Αιγαίο
Ο Παύλος Κουντουριώτης υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες των Βαλκανικών Πολέμων.
Ως επικεφαλής του ελληνικού στόλου, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην εξασφάλιση της ελληνικής ναυτικής υπεροχής.
Οι μεγάλες ναυμαχίες της Έλλης, τον Δεκέμβριο του 1912, και της Λήμνου, τον Ιανουάριο του 1913, περιόρισαν αποφασιστικά τη δυνατότητα του οθωμανικού στόλου να αμφισβητήσει τον ελληνικό έλεγχο στο Αιγαίο.
Η ναυτική υπεροχή δεν εξασφάλισε μόνο την απελευθέρωση των νησιών.
Εμπόδισε επίσης τη μεταφορά σημαντικών οθωμανικών στρατιωτικών ενισχύσεων προς τα ευρωπαϊκά μέτωπα.
Αυτό υπήρξε καθοριστικό στρατηγικό πλεονέκτημα για τη Βαλκανική Συμμαχία.
Η Ελλάδα σχεδόν διπλασιάστηκε μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-1913 άλλαξαν ριζικά την έκταση και τον πληθυσμό του ελληνικού κράτους.
Πριν από τους πολέμους, η Ελλάδα είχε έκταση περίπου 63.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Μετά τις εδαφικές μεταβολές του 1913, η έκτασή της έφτασε περίπου τα 120.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Η αύξηση πλησίασε το 90%.
Ο πληθυσμός αυξήθηκε από περίπου 2,6 εκατομμύρια σε περίπου 4,8 εκατομμύρια κατοίκους.
Πρόκειται για αύξηση της τάξης του 85%.
Τα στοιχεία είναι στρογγυλοποιημένα και διαφοροποιούνται ελαφρώς ανάλογα με την ιστορική στατιστική πηγή και τον χρόνο απογραφής.
Στην Ελλάδα ενσωματώθηκαν η Θεσσαλονίκη, μεγάλα τμήματα της Μακεδονίας, η Ήπειρος, η Κρήτη και πολλά νησιά του Αιγαίου.
Οι αλλαγές αυτές διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τον γεωγραφικό κορμό του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Οι Οινούσσες σήμερα και η σημασία τους για την Ελλάδα
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, οι Οινούσσες παραμένουν ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα σημαντικό νησί του ανατολικού Αιγαίου.
Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ο Δήμος Οινουσσών είχε 911 μόνιμους κατοίκους.
Ο αριθμός αυτός αποτυπώνει τις δημογραφικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν πολλά μικρά ελληνικά νησιά.
Παράλληλα, οι Οινούσσες διατηρούν ισχυρή σχέση με την ελληνική ναυτιλία.
Η Ακαδημία Εμπορικού Ναυτικού Οινουσσών αποτελεί σημαντικό εκπαιδευτικό θεσμό για την κατάρτιση νέων αξιωματικών του εμπορικού στόλου.
Η ναυτική παράδοση του νησιού εξακολουθεί να συνδέει την τοπική κοινωνία με μία από τις σημαντικότερες οικονομικές δραστηριότητες της Ελλάδας.
Η ιστορική κληρονομιά του 1912
Η ιστορία της Κορυτσάς και των Οινουσσών αποτυπώνει δύο διαφορετικές πλευρές των Βαλκανικών Πολέμων.
Η πρώτη συνδέεται με τις χερσαίες επιχειρήσεις, τις εθνικές διεκδικήσεις και τις διεθνείς αποφάσεις που διαμόρφωσαν τα σύνορα στα Βαλκάνια.
Η δεύτερη αναδεικνύει τη σημασία της ναυτικής ισχύος και της γεωγραφικής θέσης των ελληνικών νησιών.
Η Κορυτσά πέρασε προσωρινά στον ελληνικό έλεγχο, αλλά εντάχθηκε τελικά στην Αλβανία.
Οι Οινούσσες ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα και παραμένουν μέχρι σήμερα μέρος της ελληνικής νησιωτικής επικράτειας.
Δύο διαφορετικές ιστορικές εξελίξεις μέσα στον ίδιο πόλεμο.
Ένας αιώνας και δεκατέσσερα χρόνια μετά
Το 2026 συμπληρώνονται 114 χρόνια από τα γεγονότα του 1912.
Η επέτειος δεν αφορά μόνο στρατιωτικές επιχειρήσεις και ιστορικές νίκες.
Αφορά τη διαμόρφωση της σύγχρονης Ελλάδας, την εξέλιξη των ελληνοαλβανικών σχέσεων, την προστασία των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και τη στρατηγική σημασία του Αιγαίου.
Η ιστορία της Κορυτσάς υπενθυμίζει ότι οι στρατιωτικές επιτυχίες δεν καθορίζουν πάντοτε τα τελικά σύνορα.
Η ιστορία των Οινουσσών αποδεικνύει πόσο σημαντικός υπήρξε ο ρόλος του Πολεμικού Ναυτικού στη διαμόρφωση της ελληνικής επικράτειας.
Και οι δύο ιστορίες αποτελούν αναπόσπαστα κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
