Το 1915 οι διωγμοί και οι σφαγές των Ελλήνων στην Ανατολική Θράκη βρίσκονταν ήδη σε εξέλιξη. Και αυτή είναι μία από τις σελίδες της Ιστορίας μας που αξίζει να θυμόμαστε περισσότερο. Γιατί η Ανατολική Θράκη δεν ήταν τότε ένας μακρινός τόπος με λίγες διάσπαρτες ελληνικές οικογένειες.
Ήταν μία περιοχή με εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες, με πόλεις και χωριά, εκκλησίες, σχολεία, εμπορικά καταστήματα, καλλιεργήσιμες εκτάσεις και κοινότητες με παρουσία αιώνων.
Οι αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με την απογραφή και την πηγή, αλλά ιστορικές δημογραφικές μελέτες τοποθετούν τον ελληνικό πληθυσμό της Ανατολικής Θράκης λίγο πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο περίπου μεταξύ 225.000 και 268.000 ανθρώπων.
Και ξαφνικά αυτοί οι άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα οργανωμένο σχέδιο εκδίωξης.
Οι Νεότουρκοι και το σχέδιο της «τουρκοποίησης»
Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και ιδιαίτερα μετά την ανακατάληψη της Ανατολικής Θράκης από τους Οθωμανούς το 1913, το καθεστώς των Νεοτούρκων και η Επιτροπή Ένωσης και Προόδου αντιμετώπιζαν πλέον τους χριστιανικούς πληθυσμούς ως εμπόδιο στην επιδίωξη δημιουργίας ενός περισσότερο εθνικά ομοιογενούς κράτους.
Η πίεση εναντίον των Ελλήνων δεν άρχισε λοιπόν το 1915. Είχε αρχίσει από το 1913. Και από το 1914 πήρε συστηματικό χαρακτήρα.
Ο ιστορικός Τανέρ Ακτσάμ έχει περιγράψει έναν μηχανισμό δύο επιπέδων: από τη μία πλευρά λειτουργούσε επισήμως το οθωμανικό κράτος και από την άλλη χρησιμοποιούνταν άτυπες ή παρακρατικές ομάδες για την τρομοκράτηση των χριστιανικών πληθυσμών.
Ο στόχος ήταν απλός και τρομακτικός:
Να φύγουν οι Έλληνες.
Και αν δεν έφευγαν μόνοι τους, να δημιουργηθούν οι συνθήκες που θα τους ανάγκαζαν να φύγουν.
Ελληνικά χωριά δέχονταν επιθέσεις. Περιουσίες και επιχειρήσεις κατάσχονταν. Αγρότες εμποδίζονταν να καλλιεργήσουν τη γη τους. Επιβάλλονταν δυσβάστακτες οικονομικές πιέσεις. Άνδρες επιστρατεύονταν. Οικογένειες εγκατέλειπαν μέσα σε ελάχιστο χρόνο σπίτια και περιουσίες ολόκληρων γενεών. Στη Ραιδεστό, στα Μάλγαρα και σε άλλες περιοχές καταγράφηκαν λεηλασίες και εκφοβισμοί.
Από τον Μάρτιο του 1914 οι επιχειρήσεις εναντίον ελληνικών χωριών έγιναν ακόμη πιο συστηματικές. Ήταν μία διαδικασία που σήμερα η σύγχρονη ιστοριογραφία περιγράφει ως εθνοκάθαρση.
Χιλιάδες άνθρωποι στον δρόμο της προσφυγιάς
Οι αριθμοί είναι συγκλονιστικοί. Υπάρχει ιστορική εκτίμηση σύμφωνα με την οποία τουλάχιστον 115.000 Έλληνες εκτοπίστηκαν από την Ανατολική Θράκη προς την Ελλάδα και άλλοι περίπου 85.000 προς το εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών αναφέρει ότι, αν συνυπολογιστούν οι διωγμοί που εξαπλώθηκαν και στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας, περίπου 650.000 Έλληνες είχαν προσφυγοποιηθεί κατά το πρώτο μεγάλο κύμα των διώξεων.
Το 1915 λοιπόν δεν εμφανίστηκε ξαφνικά μια έκρηξη βίας. Ήταν η συνέχεια μιας πολιτικής που είχε ήδη τεθεί σε εφαρμογή. Και με την είσοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο απέκτησε ακόμη αγριότερα χαρακτηριστικά.
Τα Αμελέ Ταμπουρού – τα τάγματα εργασίας
Οι Έλληνες άνδρες στρατεύσιμης ηλικίας, κυρίως από 18 έως 45 ετών, οδηγούνταν στα διαβόητα Αμελέ Ταμπουρού, τα τάγματα εργασίας. Δεν ήταν κανονικές στρατιωτικές μονάδες. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούνταν σε εξαντλητικές εργασίες, συχνά με ελάχιστη τροφή και άθλιες συνθήκες διαβίωσης.
Έσπαγαν πέτρες. Άνοιγαν δρόμους. Μετέφεραν στρατιωτικό υλικό. Δούλευαν μέχρι εξαντλήσεως. Χιλιάδες πέθαναν από πείνα, κακουχίες, αρρώστιες και εξάντληση. Και όσο οι άνδρες απομακρύνονταν, πίσω έμεναν γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι ακόμη πιο απροστάτευτοι.
Από τη Θράκη στον Πόντο
Το 1915 οι εκτοπίσεις επεκτάθηκαν στον δυτικό Πόντο και από το 1916 εντάθηκαν.
Εκεί η τραγωδία πήρε τεράστιες διαστάσεις.
Χωριά εκκενώθηκαν και πυρπολήθηκαν.
Άνθρωποι εκτελέστηκαν.
Πληθυσμοί οδηγήθηκαν σε εξαντλητικές πορείες προς το εσωτερικό της Ανατολίας.
Πολλοί δεν έφτασαν ποτέ στον προορισμό τους.
Πέθαναν από το κρύο.
Από την πείνα.
Από τις ασθένειες.
Από την εξάντληση.
Και από τη βία.
Η επίσημη ελληνική ιστορική αναφορά κάνει λόγο για 353.000 νεκρούς του Ποντιακού Ελληνισμού, αν και στη διεθνή βιβλιογραφία υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις για τον ακριβή αριθμό.
Αυτό όμως που δεν αμφισβητείται είναι η καταστροφή μιας πανάρχαιας ελληνικής παρουσίας στον Εύξεινο Πόντο.
Οι γυναίκες πλήρωσαν ένα διαφορετικό, φρικτό τίμημα
Υπάρχει και μία πλευρά αυτής της Ιστορίας που πολλές φορές περιγράφεται με μία μόνο λέξη.
«Κακοποιήσεις».
Αλλά η πραγματικότητα ήταν πολύ χειρότερη.
Ιστορικές, προξενικές και διπλωματικές μαρτυρίες καταγράφουν βιασμούς και άλλες μορφές σεξουαλικής βίας κατά Ελληνίδων και άλλων χριστιανών γυναικών, απαγωγές κοριτσιών, εξαναγκασμούς και διάλυση οικογενειών.
Οι γυναίκες και τα παιδιά που συμμετείχαν στις πορείες εκτοπισμού ήταν συχνά εντελώς απροστάτευτοι.
Και όσα συνέβησαν αργότερα στη Σμύρνη θα αποτελούσαν μία από τις πιο σκοτεινές κορυφώσεις αυτής της τραγωδίας.
1922: Η Σμύρνη στις φλόγες
Τον Σεπτέμβριο του 1922 κατέρρευσε το μικρασιατικό μέτωπο και οι τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις μπήκαν στη Σμύρνη.
Ακολούθησαν φόνοι, λεηλασίες, κακοποιήσεις και βιασμοί.
Ο Αμερικανός γενικός πρόξενος Τζορτζ Χόρτον άφησε συγκλονιστικές περιγραφές όσων συνέβαιναν στην πόλη.
Και έπειτα ήρθε η φωτιά. Οι ελληνικές και αρμενικές συνοικίες της Σμύρνης παραδόθηκαν στις φλόγες. Χιλιάδες άνθρωποι συνωστίζονταν στην προκυμαία αναζητώντας μια θέση σε κάποιο πλοίο.
Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς διαφέρουν σημαντικά και απαιτείται προσοχή στους αριθμούς. Αλλά το αποτέλεσμα δεν αμφισβητείται:
Μία από τις σπουδαιότερες ελληνικές πόλεις της Ανατολής έπαψε ουσιαστικά να υπάρχει ως ελληνική πόλη.
Η Λωζάννη και η μεγάλη ανταλλαγή
Η Συνθήκη της Λωζάννης και η υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών σφράγισαν τον ξεριζωμό.
Περίπου 1,2 εκατομμύρια ορθόδοξοι χριστιανοί της Τουρκίας και περίπου 350.000 μουσουλμάνοι της Ελλάδας περιλήφθηκαν στην υποχρεωτική ανταλλαγή.
Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και οι κάτοικοι της Ίμβρου και της Τενέδου εξαιρέθηκαν.
Στην Κωνσταντινούπολη παρέμενε μια ακμαία ελληνική κοινότητα με περισσότερους από 100.000 ανθρώπους.
Θα μπορούσε να πιστέψει κανείς ότι τουλάχιστον γι’ αυτούς οι διωγμοί είχαν τελειώσει.
Δεν είχαν.
1942: Το χτύπημα στις ελληνικές περιουσίες
Το 1942 επιβλήθηκε στην Τουρκία ο περίφημος φόρος περιουσίας, το Varlık Vergisi. Θεωρητικά αφορούσε όλους. Στην εφαρμογή του όμως επιβάρυνε δυσανάλογα τις μη μουσουλμανικές μειονότητες.
Έλληνες, Αρμένιοι και Εβραίοι κλήθηκαν να πληρώσουν εξοντωτικά ποσά. Όσοι αδυνατούσαν να πληρώσουν μπορούσαν να χάσουν τις περιουσίες τους, ενώ αρκετοί οδηγήθηκαν σε καταναγκαστικά έργα.
Ήταν ένα ακόμη βήμα στην οικονομική αποδυνάμωση της ελληνικής κοινότητας.
6-7 Σεπτεμβρίου 1955: Η νύχτα του τρόμου στην Κωνσταντινούπολη
Και τότε ήρθαν τα Σεπτεμβριανά. Το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου 1955 οργανωμένοι όχλοι ξεχύθηκαν στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης. Ο κύριος στόχος ήταν ο Ελληνισμός της Πόλης.
Ελληνικά καταστήματα λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν. Σπίτια παραβιάστηκαν. Εκκλησίες βεβηλώθηκαν. Νεκροταφεία συλήθηκαν. Ιερείς κακοποιήθηκαν. Άνθρωποι ξυλοκοπήθηκαν. Και γυναίκες βιάστηκαν.
Σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, καταστράφηκαν ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές περίπου 1.000 κατοικίες, 5.000 επιχειρήσεις, 73 εκκλησίες και 23 σχολεία, μαζί με νεκροταφεία και άλλα κοινοτικά ιδρύματα.
Μέσα σε λίγες ώρες καταστράφηκαν περιουσίες που είχαν δημιουργηθεί σε πολλές γενιές.
Τα Σεπτεμβριανά ήταν το σημείο από το οποίο ουσιαστικά δεν υπήρχε επιστροφή για την ελληνική κοινότητα της Πόλης.
1964: Και τώρα φύγετε
Το τελειωτικό χτύπημα ήρθε το 1964.
Με αφορμή την κρίση στην Κύπρο, η Τουρκία κατήγγειλε τη σχετική ελληνοτουρκική συμφωνία και άρχισε να απελαύνει Έλληνες υπηκόους που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη.
Περισσότεροι από 12.000 Έλληνες υπήκοοι απελάθηκαν. Μαζί τους όμως έφυγαν σύζυγοι, παιδιά και συγγενείς που είχαν τουρκική υπηκοότητα.
Έτσι ο πραγματικός αριθμός όσων εγκατέλειψαν την Πόλη ήταν πολύ μεγαλύτερος. Άνθρωποι που είχαν γεννηθεί εκεί πήραν μια βαλίτσα και έφυγαν. Περιουσίες δεσμεύθηκαν. Οικογένειες διαλύθηκαν.
Και μια κοινότητα που μετά τη Λωζάννη αριθμούσε πάνω από 100.000 ανθρώπους άρχισε να συρρικνώνεται μέχρι τις λίγες χιλιάδες που έχουν απομείνει σήμερα.
Μία διαδρομή μισού αιώνα
Αν βάλουμε τις ημερομηνίες στη σειρά, το αποτέλεσμα είναι συγκλονιστικό.
1913-1915: Ανατολική Θράκη.
1914 και μετά: Μικρά Ασία.
1915-1923: Πόντος.
1922: Σμύρνη.
1942: οικονομική εξόντωση των μειονοτήτων με το Varlık Vergisi.
1955: Σεπτεμβριανά.
1964: απελάσεις από την Κωνσταντινούπολη.
Μέσα σε περίπου μισό αιώνα άλλαξε ένας ολόκληρος κόσμος.
Πόλεις και χωριά όπου επί αιώνες ακούγονταν ελληνικά έχασαν σχεδόν ολόκληρο τον ελληνικό πληθυσμό τους. Εκκλησίες έχασαν το ποίμνιό τους. Σχολεία τους μαθητές τους. Σπίτια τους ιδιοκτήτες τους. Οικογένειες τις πατρογονικές τους εστίες.
Και η Ελλάδα υποδέχθηκε εκατοντάδες χιλιάδες ξεριζωμένους ανθρώπους που έπρεπε να αρχίσουν τη ζωή τους από το μηδέν. Αυτή η Ιστορία δεν χρειάζεται ούτε υπερβολές ούτε διογκωμένους αριθμούς.
Τα πραγματικά και τεκμηριωμένα γεγονότα είναι από μόνα τους συγκλονιστικά.
Γιατί πίσω από τους αριθμούς υπήρχαν άνθρωποι.
Έλληνες της Ανατολικής Θράκης, του Πόντου, της Ιωνίας, της Καππαδοκίας και της Κωνσταντινούπολης. Άνθρωποι που για αιώνες θεωρούσαν αυτά τα μέρη πατρίδα τους. Και κάποια στιγμή τους είπαν ότι δεν είχαν πλέον θέση εκεί.
Άλλοι πρόλαβαν να φύγουν. Άλλοι δολοφονήθηκαν. Άλλοι πέθαναν στις εκτοπίσεις. Άλλοι υπέστησαν βασανισμούς και βιασμούς. Και άλλοι έφτασαν στην Ελλάδα κρατώντας ό,τι μπορούσαν να χωρέσουν σε μία βαλίτσα.
Αλλά έφεραν μαζί τους κάτι που δεν μπορούσε κανείς να τους κατασχέσει: τη μνήμη της πατρίδας που άφησαν πίσω.
