Υπάρχουν φωτογραφίες που καταγράφουν ένα γεγονός. Και υπάρχουν φωτογραφίες που γίνονται οι ίδιες μέρος της Ιστορίας.
Μία από αυτές είναι η εικόνα του άρματος μάχης που εισβάλλει στην κεντρική πύλη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973.
Πίσω από τη φωτογραφική μηχανή βρισκόταν ένας Έλληνας φωτορεπόρτερ του Associated Press, ο Αριστοτέλης Σαρρηκώστας. Ο εξαιρετικός συνάδελφος στην ενημέρωση και καλός μου φίλος.
Ένας άνθρωπος που βρέθηκε σε απόσταση αναπνοής από το τανκ, φωτογράφισε την εισβολή και κατάφερε να μεταδώσει στον κόσμο εικόνες που η στρατιωτική δικτατορία θα προτιμούσε να μην είχαν καταγραφεί ποτέ.
Ο Αριστοτέλης Σαρρηκώστας γεννήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 1937, στην Καισαριανή, από γονείς μικρασιατικής καταγωγής.
Η ζωή του συνδέθηκε με την εξέλιξη της ελληνικής φωτοδημοσιογραφίας, από την εποχή του ασπρόμαυρου φιλμ και του σκοτεινού θαλάμου έως τη διεθνή αναγνώριση των φωτογραφιών του.
Όμως, όσο κι αν η εικόνα του Πολυτεχνείου καθόρισε τη δημόσια αναγνωρισιμότητά του, το έργο του είναι πολύ ευρύτερο.
Τα παιδικά χρόνια στην Καισαριανή
Ο Σαρρηκώστας μεγάλωσε σε μια δύσκολη εποχή.
Ήταν ο μικρότερος από έξι αδέλφια και έχασε τον πατέρα του όταν ήταν μόλις τεσσάρων ετών.
Η μητέρα του ανέλαβε να μεγαλώσει τα παιδιά μέσα στις στερήσεις της Κατοχής και στα δύσκολα μεταπολεμικά χρόνια.
Η Καισαριανή εκείνης της εποχής ήταν μια συνοικία με έντονη την παρουσία των Μικρασιατών προσφύγων και βαθιά ιστορική μνήμη.
Ο ίδιος αναζήτησε αρχικά την τύχη του στο εξωτερικό, περνώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βραζιλία.
Δεν είχε σχεδιάσει να γίνει φωτογράφος.
Η μητέρα του, θέλοντας να τον κρατήσει στην Ελλάδα, ζήτησε από τον γείτονά τους, φωτορεπόρτερ Κλεισθένη Δασκαλάκο, να του προσφέρει δουλειά στο φωτογραφικό πρακτορείο «Ένωση».
Αυτή η παρέμβαση άλλαξε τη ζωή του.
Ο νεαρός Αριστοτέλης γνώρισε τον σκοτεινό θάλαμο, τα χημικά της εμφάνισης, τα αρνητικά και τη διαδικασία με την οποία μια εικόνα αποτυπωνόταν στο φωτογραφικό χαρτί.
Η φωτογραφία τον κέρδισε.
Το 1961 ξεκίνησε την επαγγελματική του πορεία, χωρίς να φαντάζεται ότι λίγα χρόνια αργότερα θα βρισκόταν στο κέντρο ορισμένων από τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας.
Από την «Ένωση» στο Associated Press
Την 1η Σεπτεμβρίου 1964 άρχισε η συνεργασία του με το αμερικανικό πρακτορείο Associated Press.
Η αρχική συμφωνία προέβλεπε συνεργασία ενός έτους.
Στην πράξη, η σχέση του με το διεθνές πρακτορείο επρόκειτο να διαρκέσει δεκαετίες.
Για έναν Έλληνα φωτορεπόρτερ της εποχής, η συνεργασία με το Associated Press αποτελούσε τεράστια επαγγελματική ευκαιρία.
Οι φωτογραφίες του δεν προορίζονταν πλέον μόνο για τις ελληνικές εφημερίδες.
Μπορούσαν να φτάσουν σε εφημερίδες και ειδησεογραφικούς οργανισμούς σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το επάγγελμα απαιτούσε ταχύτητα, τεχνική γνώση, φυσική αντοχή και κυρίως την ικανότητα να βρίσκεται κανείς στο κατάλληλο σημείο τη στιγμή που εξελίσσεται ένα γεγονός.
Η φωτογραφική μηχανή δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο.
Ήταν το μέσο με το οποίο ένας αυτόπτης μάρτυρας μπορούσε να μεταφέρει την πραγματικότητα σε εκατομμύρια ανθρώπους.
Τα Ιουλιανά, ο Πέτρουλας και η δικτατορία
Η Ελλάδα της δεκαετίας του 1960 γνώρισε έντονες πολιτικές αναταράξεις.
Ο Σαρρηκώστας φωτογράφισε τις κινητοποιήσεις των Ιουλιανών του 1965, όταν η πολιτική κρίση μετά την αποστασία προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις.
Ανάμεσα στα γεγονότα εκείνης της περιόδου ήταν και η δολοφονία του φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα.
Η παρουσία του φωτορεπόρτερ στους δρόμους της Αθήνας ήταν διαρκής.
Στις 21 Απριλίου 1967, η στρατιωτική δικτατορία κατέλυσε τη δημοκρατική ομαλότητα.
Τα τανκς εμφανίστηκαν στους δρόμους της πρωτεύουσας και άρχισαν οι συλλήψεις πολιτικών και πολιτών.
Ο Σαρρηκώστας κατέγραψε με τον φακό του στιγμές από την επιβολή της δικτατορίας.
Στα χρόνια που ακολούθησαν φωτογράφισε επίσης τη σύλληψη του Αλέκου Παναγούλη μετά την απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Γεωργίου Παπαδόπουλου, τον Αύγουστο του 1968.
Οι φωτογραφίες αυτές δεν ήταν απλώς ειδησεογραφικό υλικό.
Αποτέλεσαν ιστορικά τεκμήρια μιας εποχής κατά την οποία η ελεύθερη ενημέρωση βρισκόταν υπό αυστηρό έλεγχο.
Νοέμβριος 1973: Η εξέγερση του Πολυτεχνείου
Στις 14 Νοεμβρίου 1973, οι φοιτητικές κινητοποιήσεις στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο εξελίχθηκαν σε κατάληψη.
Οι φοιτητές συγκρότησαν επιτροπές, οργάνωσαν ραδιοφωνικό σταθμό και απηύθυναν εκκλήσεις προς τον ελληνικό λαό.
Το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» έγινε σύμβολο της αντίστασης στη δικτατορία.
Στους δρόμους γύρω από το Πολυτεχνείο συγκεντρώθηκαν χιλιάδες πολίτες.
Η κατάσταση κλιμακώθηκε στις 16 Νοεμβρίου, με συγκρούσεις, αστυνομική βία και την επέμβαση στρατιωτικών δυνάμεων.
Ο Αριστοτέλης Σαρρηκώστας βρισκόταν εκεί, φωτογραφίζοντας τις κινητοποιήσεις, τους φοιτητές και τις εξελίξεις στους δρόμους της Αθήνας.
Το πιο δραματικό γεγονός επρόκειτο να συμβεί λίγες ώρες αργότερα.
Η νύχτα που το τανκ γκρέμισε την πύλη
Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, στρατιωτικές δυνάμεις είχαν αναπτυχθεί γύρω από το Πολυτεχνείο.
Ένα άρμα μάχης βρισκόταν μπροστά στην κεντρική πύλη, επί της οδού Πατησίων.
Ο Σαρρηκώστας ήταν πολύ κοντά.
Όπως έχει περιγράψει σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις του, παρακολουθούσε τις κινήσεις του άρματος και αντιλήφθηκε ότι επρόκειτο να κινηθεί εναντίον της πύλης.
Το τανκ οπισθοχώρησε και στη συνέχεια επιτάχυνε, γκρεμίζοντας την είσοδο.
Ο φωτορεπόρτερ κατέγραψε την ιστορική στιγμή.
Δεν υπήρχε η δυνατότητα να ελέγξει αμέσως τις εικόνες του, όπως συμβαίνει σήμερα με τις ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές.
Χρησιμοποιούσε φιλμ και έπρεπε να βασιστεί στην εμπειρία, στον φωτισμό και στα αντανακλαστικά του.
Η σκηνή ήταν επικίνδυνη.
Υπήρχαν ένοπλοι στρατιώτες, πυροβολισμοί και συνεχής κίνηση στρατιωτικών οχημάτων.
Παρά τον κίνδυνο, συνέχισε να φωτογραφίζει.
Αργότερα περιέγραψε ότι, μετά την εισβολή, βγήκε προς το κέντρο της Πατησίων για να εξασφαλίσει καλύτερη οπτική γωνία.
Οι φωτογραφίες του αποτύπωσαν την παρουσία του άρματος, την πτώση της πύλης και τις δραματικές στιγμές της στρατιωτικής επέμβασης.
Πώς οι φωτογραφίες έφτασαν σε ολόκληρο τον κόσμο
Το 1973 δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα, ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές ή διαδικτυακή μετάδοση εικόνων.
Ο φωτορεπόρτερ έπρεπε πρώτα να επιστρέψει στο γραφείο, να εμφανίσει το φιλμ και να επιλέξει τις φωτογραφίες που θα μεταδίδονταν.
Στη συνέχεια χρησιμοποιούνταν ειδικά μηχανήματα τηλεφωτογραφίας, τα οποία μετέφεραν την εικόνα μέσω τηλεπικοινωνιακών γραμμών.
Η διαδικασία μπορούσε να διαρκέσει περίπου είκοσι λεπτά για μία μόνο φωτογραφία.
Αν η μετάδοση διακοπτόταν, υπήρχε περίπτωση να χρειαστεί να ξεκινήσει από την αρχή.
Ο Σαρρηκώστας κατάφερε να μεταδώσει τις φωτογραφίες του μέσω του Associated Press.
Την επόμενη ημέρα, οι εικόνες από την εισβολή στο Πολυτεχνείο είχαν φτάσει στον διεθνή Τύπο.
Η παγκόσμια κοινή γνώμη μπορούσε πλέον να δει τι είχε συμβεί στην Αθήνα.
Σημαντικό οπτικό τεκμήριο αποτέλεσε επίσης η κινηματογραφική καταγραφή της εισβολής από ξένο τηλεοπτικό συνεργείο.
Οι φωτογραφίες του Σαρρηκώστα και το κινηματογραφικό υλικό συνέβαλαν στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
Οι νεκροί του Πολυτεχνείου και η ιστορική αλήθεια
Η καταστολή της εξέγερσης συνοδεύτηκε από θανάτους και τραυματισμούς.
Η ιστορική έρευνα έχει τεκμηριώσει τουλάχιστον 24 επώνυμους νεκρούς που συνδέονται με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και την καταστολή τους.
Ο αριθμός αυτός αφορά τα θύματα των γεγονότων, όχι αποκλειστικά ανθρώπους που βρίσκονταν μέσα στο κτίριο του Πολυτεχνείου.
Η διάκριση είναι σημαντική.
Η ιστορική ακρίβεια δεν επιτρέπει ούτε τη διαστρέβλωση ούτε την υποβάθμιση των γεγονότων.
Οι φωτογραφίες αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια, αλλά πρέπει να ερμηνεύονται μαζί με τις μαρτυρίες, τα δικαστικά στοιχεία και την ιστορική έρευνα.
Ο φακός του Σαρρηκώστα δεν κατέγραψε ολόκληρη την ιστορία της εξέγερσης.
Κατέγραψε όμως μερικές από τις σημαντικότερες στιγμές της.
Και αυτό αρκούσε για να αποκτήσουν οι εικόνες του διαχρονική αξία.
Ένας φωτορεπόρτερ στα μεγάλα γεγονότα του κόσμου
Η καριέρα του Αριστοτέλη Σαρρηκώστα δεν περιορίστηκε στα ελληνικά γεγονότα.
Ως φωτορεπόρτερ του Associated Press ταξίδεψε σε χώρες που βρίσκονταν σε πόλεμο, σε περιοχές πολιτικών συγκρούσεων και σε τόπους μεγάλων διεθνών γεγονότων.
Κάλυψε τον Πόλεμο των Έξι Ημερών στη Μέση Ανατολή το 1967 και την τρομοκρατική επίθεση κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Μονάχου το 1972.
Φωτογράφισε επίσης πολιτικούς ηγέτες, καλλιτέχνες και προσωπικότητες της παγκόσμιας ιστορίας.
Ανάμεσά τους ο Γιάσερ Αραφάτ, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, ο Νέλσον Μαντέλα, ο Ρόμπερτ Κένεντι, η Μαρία Κάλλας, ο Αριστοτέλης Ωνάσης, ο Γιώργος Σεφέρης και ο Οδυσσέας Ελύτης.
Το αρχείο του αποτυπώνει μια ολόκληρη εποχή.
Από τη διεθνή πολιτική έως τις κοινωνικές εξεγέρσεις και από τους πολέμους έως τον πολιτισμό, ο Σαρρηκώστας βρισκόταν εκεί όπου η επικαιρότητα μετατρεπόταν σε ιστορία.
Η Μεταπολίτευση μέσα από τον φακό του
Μετά την πτώση της δικτατορίας, τον Ιούλιο του 1974, η Ελλάδα εισήλθε σε μια νέα πολιτική περίοδο.
Ο Σαρρηκώστας κατέγραψε την επιστροφή πολιτικών προσωπικοτήτων από το εξωτερικό, την αποκατάσταση της δημοκρατίας και τις αλλαγές που ακολούθησαν.
Ανάμεσα στις χαρακτηριστικές φωτογραφίες του βρίσκεται και η εικόνα του Ανδρέα Παπανδρέου κατά την ανακοίνωση της ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974.
Το έργο του συνδέεται έτσι με διαφορετικές περιόδους της ελληνικής πολιτικής ζωής.
Από τη δικτατορία έως τη Μεταπολίτευση και από τις συγκρούσεις στους δρόμους έως τις επίσημες πολιτικές ανακοινώσεις.
Η φωτογραφική του ματιά δεν περιοριζόταν στα πρόσωπα της εξουσίας.
Κατέγραφε επίσης τους απλούς ανθρώπους που συμμετείχαν στα γεγονότα και συχνά έμεναν ανώνυμοι.
Η σημασία του φωτορεπορτάζ στη δημοκρατία
Σήμερα, σχεδόν κάθε πολίτης διαθέτει ένα κινητό τηλέφωνο με φωτογραφική μηχανή.
Εικόνες από διαδηλώσεις, πολέμους και φυσικές καταστροφές μπορούν να μεταδοθούν σε πραγματικό χρόνο.
Την εποχή του Σαρρηκώστα, όμως, η φωτοδημοσιογραφία απαιτούσε πολύ διαφορετικές δεξιότητες.
Ο φωτορεπόρτερ έπρεπε να μεταφέρει εξοπλισμό, να διαθέτει φιλμ, να υπολογίζει τον φωτισμό και να επιστρέφει εγκαίρως για την εμφάνιση και τη μετάδοση του υλικού.
Δεν υπήρχε δυνατότητα άμεσης επανάληψης.
Μια χαμένη στιγμή μπορούσε να χαθεί οριστικά.
Η τεχνολογία έχει αλλάξει ριζικά.
Δεν έχει αλλάξει όμως η βασική υποχρέωση του δημοσιογράφου: να καταγράφει τα γεγονότα με ακρίβεια και να υπηρετεί την αλήθεια.
Η αξία των φωτογραφιών του Πολυτεχνείου βρίσκεται ακριβώς σε αυτό.
Δεν αποτελούν καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις.
Είναι εικόνες πραγματικών γεγονότων, τραβηγμένες από έναν αυτόπτη μάρτυρα.
Το αρχείο του ως ιστορική παρακαταθήκη
Οι φωτογραφίες του Αριστοτέλη Σαρρηκώστα έχουν παρουσιαστεί σε εκθέσεις και αφιερώματα.
Το 1999 πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη έκθεση με τίτλο «Πολυτεχνείο 1973 – Οι φωτογραφίες μιας εξέγερσης».
Ακολούθησαν και άλλες παρουσιάσεις του έργου του, ιδιαίτερα σε επετείους της εξέγερσης.
Το 2023, με αφορμή τη συμπλήρωση πενήντα χρόνων από το Πολυτεχνείο, φωτογραφίες του παρουσιάστηκαν ξανά στο κοινό.
Η διατήρηση τέτοιων αρχείων έχει ιδιαίτερη σημασία.
Κάθε φωτογραφία συνοδεύεται από πληροφορίες για τον τόπο, τον χρόνο, τα πρόσωπα και τις συνθήκες λήψης.
Χωρίς σωστή τεκμηρίωση, ακόμη και μια ιστορική εικόνα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με λανθασμένο τρόπο.
Γι’ αυτό τα φωτογραφικά αρχεία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής μνήμης.
Ο άνθρωπος πίσω από την ιστορική εικόνα
Ο Αριστοτέλης Σαρρηκώστας υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες φωτορεπόρτερ της γενιάς του.
Δεν έγινε γνωστός επειδή φωτογράφισε ένα εντυπωσιακό γεγονός από ασφαλή απόσταση.
Έγινε γνωστός επειδή βρισκόταν εκεί, μέσα στον κίνδυνο, τη στιγμή που το γεγονός συνέβαινε.
Η φωτογραφία του τανκ στην πύλη του Πολυτεχνείου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μνήμη της εξέγερσης του Νοεμβρίου 1973.
Αλλά η συνολική προσφορά του εκτείνεται πολύ πέρα από εκείνη τη νύχτα.
Γεννημένος στις 13 Νοεμβρίου 1937, ο άνθρωπος που ξεκίνησε σχεδόν τυχαία από έναν σκοτεινό θάλαμο της Αθήνας κατέληξε να φωτογραφίζει μερικές από τις πιο καθοριστικές στιγμές του 20ού αιώνα.
Και άφησε πίσω του κάτι που δεν μπορεί να υποκαταστήσει καμία μεταγενέστερη περιγραφή.
Τις ίδιες τις εικόνες της Ιστορίας.
Αγαπημένε φίλε Τέλη, ήταν τιμή μου που συνυπηρετήσαμε τη δουλειά που λατρέψαμε.
