Η 25η Σεπτεμβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Φαρμακοποιών. Για μένα, όμως, δεν είναι απλώς μια επέτειος αφιερωμένη σε έναν επιστημονικό κλάδο. Είναι μια ημέρα που με γυρίζει πίσω στα παιδικά μου χρόνια, στον πάγκο ενός φαρμακείου, στις μυρωδιές των φαρμάκων, στο γουδί, στις συνταγές και, κυρίως, σε έναν άνθρωπο που υπήρξε πατέρας μου με όλη τη σημασία της λέξης. Τον Πολύδωρο Δασκαλάκη.
Ο πρώτος άνθρωπος που συμβουλευόμαστε πριν από τον γιατρό
Πόσες φορές δεν έχουμε μπει σε ένα φαρμακείο λέγοντας «έχω έναν πονοκέφαλο», «με πονάει ο λαιμός», «το παιδί έχει πυρετό», «τι να κάνω μέχρι να δω τον γιατρό;». Ο φαρμακοποιός είναι συχνά ο πρώτος επιστήμονας υγείας στον οποίο απευθυνόμαστε. Χωρίς ραντεβού, χωρίς αναμονή εβδομάδων, πολλές φορές χωρίς καν να χρειάζεται να αγοράσουμε κάτι.
Αυτός είναι ο λόγος που θεωρώ το φαρμακείο έναν ουσιαστικό πυλώνα της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας. Δεν υποκαθιστά τον γιατρό. Μπορεί, όμως, να αναγνωρίσει πότε ένα σύμπτωμα χρειάζεται ιατρική εκτίμηση, να εξηγήσει πώς λαμβάνεται σωστά ένα φάρμακο, να προειδοποιήσει για παρενέργειες και αλληλεπιδράσεις και να αποτρέψει επικίνδυνες πρακτικές αυτοθεραπείας.
Η Διεθνής Φαρμακευτική Ομοσπονδία, που καθιέρωσε την Παγκόσμια Ημέρα Φαρμακοποιών το 2009, επισημαίνει αυτή τη συμβολή στην πρόληψη, στην πρόσβαση στη θεραπεία και στη λειτουργία των συστημάτων υγείας.
Πέντε χρόνια σπουδών και πολλές κοινές επιστημονικές γνώσεις με τον γιατρό
Υπάρχει μια παρεξήγηση που αδικεί τους φαρμακοποιούς. Ορισμένοι εξακολουθούν να τους αντιμετωπίζουν περίπου ως καταστηματάρχες που πωλούν κουτιά με χάπια. Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Στην Ελλάδα οι πανεπιστημιακές σπουδές Φαρμακευτικής διαρκούν πέντε χρόνια, δηλαδή δέκα εξάμηνα, και περιλαμβάνουν πρακτική άσκηση. Ο φοιτητής διδάσκεται πολλά επιστημονικά αντικείμενα που συναντάμε και στην Ιατρική: Ανατομία, Φυσιολογία, Βιοχημεία, Μικροβιολογία, Παθοφυσιολογία, Φαρμακολογία και Τοξικολογία.
Παράλληλα, εμβαθύνει στη Φαρμακευτική Χημεία, στη Φαρμακογνωσία, στη Φαρμακευτική Τεχνολογία και στη φαρμακοκινητική. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος αριθμός κοινών μαθημάτων με την Ιατρική, επειδή τα προγράμματα διαφέρουν ανά πανεπιστήμιο. Υπάρχει, όμως, σημαντική κοινή επιστημονική βάση.
Ο γιατρός εκπαιδεύεται πρωτίστως στη διάγνωση και στη θεραπεία των ασθενειών. Ο φαρμακοποιός εξειδικεύεται στο ίδιο το φάρμακο, στην αποτελεσματικότητα, στην ασφάλεια, στις αλληλεπιδράσεις και στην ορθή χρήση του. Δύο διαφορετικές επιστήμες που συνεργάζονται για τον ίδιο άνθρωπο: τον ασθενή.
Από τους φαρμακοτρίφτες και το γουδί στα χιλιάδες σύγχρονα σκευάσματα
Η λέξη «φαρμακοτρίφτης» παραπέμπει σε μια εποχή κατά την οποία πολλά φάρμακα παρασκευάζονταν μέσα στο ίδιο το φαρμακείο. Το γουδί και το γουδοχέρι δεν ήταν διακοσμητικά αντικείμενα. Ήταν καθημερινά εργαλεία. Ο φαρμακοποιός ζύγιζε, κονιορτοποιούσε, ανακάτευε ουσίες, παρασκεύαζε αλοιφές, σκόνες, διαλύματα και ειδικά φαρμακευτικά μείγματα σύμφωνα με τη συνταγή του γιατρού.
Η τέχνη αυτή δεν έχει εξαφανιστεί. Τα γαληνικά σκευάσματα εξακολουθούν να έχουν θέση στη φαρμακευτική πρακτική, όταν χρειάζεται εξατομικευμένη παρασκευή. Σήμερα ο φαρμακοποιός βρίσκεται αντιμέτωπος με μια τεράστια ποικιλία προϊόντων.
Πόσα διαφορετικά φάρμακα διαχειρίζεται ένα φαρμακείο; Δεν υπάρχει ένας ενιαίος αριθμός. Ένα μικρό φαρμακείο της περιφέρειας και ένα μεγάλο φαρμακείο του κέντρου έχουν διαφορετικά αποθέματα. Αν μετρήσουμε ξεχωριστά τις δραστικές ουσίες, τις εμπορικές ονομασίες, τις περιεκτικότητες και τις συσκευασίες, μιλάμε για χιλιάδες διαφορετικούς κωδικούς στην αγορά.
Στα φάρμακα προστίθενται τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα, τα επιθέματα, τα διαγνωστικά τεστ, τα βρεφικά είδη και τα συμπληρώματα διατροφής. Ο φαρμακοποιός πρέπει να γνωρίζει τι χορηγεί, πώς φυλάσσεται, πότε λήγει, αν απαιτείται ψυγείο και αν μπορεί να συνδυαστεί με την υπόλοιπη αγωγή του ασθενούς. Ένα λάθος μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.
Εμβόλια, χρόνια νοσήματα και ο φαρμακοποιός της νέας εποχής
Η πανδημία του κορωνοϊού ανέδειξε ακόμη περισσότερο τη σημασία των φαρμακείων. Οι φαρμακοποιοί βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της ενημέρωσης, της διάθεσης διαγνωστικών τεστ, της διαχείρισης ελλείψεων και της υποστήριξης ανθρώπων που δυσκολεύονταν να αποκτήσουν πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας.
Στην Ελλάδα, πιστοποιημένοι φαρμακοποιοί μπορούν να πραγματοποιούν τον προβλεπόμενο αντιγριπικό εμβολιασμό. Η συμβολή τους είναι εξίσου σημαντική στους ανθρώπους με χρόνια νοσήματα. Ένας ηλικιωμένος μπορεί να λαμβάνει καθημερινά πέντε, οκτώ ή δέκα διαφορετικά φάρμακα. Ο φαρμακοποιός μπορεί να εντοπίσει πιθανές αλληλεπιδράσεις, να εξηγήσει το δοσολογικό σχήμα και να συνεργαστεί με τον θεράποντα γιατρό.
Μπορεί επίσης να βοηθήσει στη διακοπή του καπνίσματος, στη σωστή χρήση εισπνεόμενων φαρμάκων και στην αποφυγή της αλόγιστης κατανάλωσης αντιβιοτικών. Δεν είναι μικρή προσφορά.
Ο κίνδυνος πίσω από τον πάγκο, ιδιαίτερα στις διανυκτερεύσεις
Ένα διανυκτερεύον φαρμακείο δεν είναι απλώς ένα κατάστημα που παραμένει ανοιχτό. Ο φαρμακοποιός εργάζεται συχνά μόνος, εξαντλημένος από τις πολλές ώρες, ενώ καλείται να εξυπηρετήσει ανθρώπους που βρίσκονται σε πόνο, πανικό ή έντονη ψυχική φόρτιση. Και υπάρχουν οι κίνδυνοι ληστείας.
Τα φαρμακεία διαθέτουν χρήματα, αλλά και σκευάσματα που μπορεί να αποτελέσουν στόχο ανθρώπων με εξάρτηση από ουσίες ή άλλων δραστών. Ιδιαίτερα τη νύχτα, ο κίνδυνος μπορεί να γίνει μεγαλύτερος. Γι’ αυτό και τα περισσότερα φαρμακεία το βράδυ λειτουργούν με κλειδωμένη πόρτα και κάποιο παραθυράκι για να παίρνουν τις συνταγές και να δίνουν τα φάρμακα. Δεν πρέπει, βέβαια, να ταυτίζουμε τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν εξάρτηση με την εγκληματικότητα. Η εξάρτηση είναι πρόβλημα υγείας. Αυτό δεν αναιρεί την ανάγκη προστασίας των εργαζομένων από απειλές, επιθέσεις και ληστείες.
Προστίθενται η έκθεση σε μεταδοτικά νοσήματα, η ορθοστασία, το επαγγελματικό άγχος και η τεράστια ευθύνη της σωστής χορήγησης φαρμάκων. Η πολιτεία οφείλει να αντιμετωπίζει την ασφάλεια των διανυκτερευόντων φαρμακείων ως ζήτημα προστασίας εργαζομένων και δημόσιας υγείας.
Ελλάδα και εξωτερικό: Όταν τα φάρμακα φτάνουν στα ράφια των σούπερ μάρκετ
Στην Ελλάδα το φαρμακείο εξακολουθεί να αποτελεί ειδικά αδειοδοτημένη και ρυθμιζόμενη επαγγελματική δραστηριότητα, με επιστημονική ευθύνη φαρμακοποιού. Το ελληνικό μοντέλο διατηρεί μια σαφή διάκριση ανάμεσα στο φάρμακο και στα συνηθισμένα καταναλωτικά προϊόντα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλά μη συνταγογραφούμενα φάρμακα πωλούνται σε σούπερ μάρκετ, πολυκαταστήματα και άλλα καταστήματα λιανικής. Μεγάλες αλυσίδες διαθέτουν επίσης οργανωμένα φαρμακεία μέσα στα καταστήματά τους.
Στη Βρετανία, απλά παυσίπονα και ορισμένα φάρμακα για τον βήχα μπορούν να πωλούνται σε σούπερ μάρκετ, ενώ άλλες κατηγορίες απαιτούν την εποπτεία φαρμακοποιού ή ιατρική συνταγή, σύμφωνα με το βρετανικό NHS. Στην Αυστραλία επιτρέπεται επίσης η πώληση ορισμένων μη συνταγογραφούμενων φαρμάκων σε σούπερ μάρκετ, ενώ η ιδιοκτησία φαρμακείου συνδέεται με την ιδιότητα του εγγεγραμμένου φαρμακοποιού.
Επομένως, η διάθεση ορισμένων φαρμάκων εκτός φαρμακείου δεν σημαίνει ότι κάθε φάρμακο μπορεί να πωλείται ανεξέλεγκτα. Προσωπικά, θεωρώ σημαντικό να διατηρηθεί ο επιστημονικός χαρακτήρας του ελληνικού φαρμακείου. Το φάρμακο δεν είναι ένα οποιοδήποτε εμπόρευμα. Ακόμη και ένα συνηθισμένο παυσίπονο μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνο όταν χρησιμοποιείται λανθασμένα.
Η δική μου ιστορία: Ο Πολύδωρος Δασκαλάκης ήταν ο πατέρας μου
Και τώρα θέλω να μιλήσω για κάτι βαθιά προσωπικό. Ήμουν πεντέμισι χρονών όταν μας εγκατέλειψε ο πατέρας μου. Όταν έγινα εννιά, η μητέρα μου ξαναπαντρεύτηκε. Ο άνθρωπος που μπήκε τότε στη ζωή μας ήταν φαρμακοποιός. Ο Πολύδωρος Δασκαλάκης.
Από εκείνη τη στιγμή και μέχρι την τελευταία ημέρα που ζούσε, τον είχα σαν πατέρα μου. Και όταν λέω πατέρα, το εννοώ. Δεν ήταν απλώς ο δεύτερος σύζυγος της μητέρας μου. Ήταν ο άνθρωπος με τον οποίο μεγάλωσα, που με συνόδευσε στα χρόνια της διαμόρφωσής μου και που μου έμαθε, μέσα από την καθημερινότητά του, τι σημαίνει επιστημονική ευθύνη και αξιοπρέπεια.
Ήταν συμφοιτητής ανθρώπων που τα ονόματά τους συνδέθηκαν με την ιστορία του ελληνικού φαρμακείου: του Μαρινόπουλου, του Μπακάκου, του Δαμβέργη, του Θεοδωρίδη. Μια ολόκληρη γενιά φαρμακοποιών, σε μια Ελλάδα πολύ διαφορετική από τη σημερινή.
Το φαρμακείο στην Ομόνοια και τα ραντεβού μιας άλλης Αθήνας
Το φαρμακείο μας βρισκόταν στην Ομόνοια, στην αρχή της οδού Αθηνάς. Εκεί έζησα τη ζωή ενός φαρμακοποιού από μέσα. Όχι ως περιστασιακός επισκέπτης. Ως παιδί που μεγάλωνε παρακολουθώντας έναν άνθρωπο να υπηρετεί καθημερινά το επάγγελμά του.
Θυμάμαι το φαρμακείο ως έναν ζωντανό οργανισμό. Τους ανθρώπους που έμπαιναν για να αγοράσουν ένα φάρμακο. Εκείνους που ζητούσαν μια συμβουλή. Τους τακτικούς πελάτες που ο φαρμακοποιός γνώριζε με το μικρό τους όνομα. Και κάτι που σήμερα μπορεί να ακούγεται παράξενο στις νεότερες γενιές: τα φαρμακεία ήταν σημεία αναφοράς για τα ραντεβού των ανθρώπων.
«Θα συναντηθούμε έξω από το φαρμακείο του τάδε». Δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα, μηνύματα και εφαρμογές εντοπισμού. Υπήρχαν σταθερά σημεία μέσα στην πόλη. Και τα φαρμακεία ήταν από τα πιο αναγνωρίσιμα. Το φαρμακείο της γειτονιάς δεν ήταν μόνο μια επιχείρηση. Ήταν κομμάτι της κοινωνικής ζωής.
Όταν το φαρμακείο άρχισε να μετατρέπεται σε μπουτίκ
Με τα χρόνια άρχισαν να αλλάζουν πολλά. Τα φαρμακεία αποκτούσαν καλλυντικά, είδη ομορφιάς και προϊόντα που δεν είχαν άμεση σχέση με τη θεραπεία ασθενειών. Η εμπορική πλευρά του επαγγέλματος γινόταν όλο και πιο έντονη. Ο πατέρας μου ανήκε σε μια άλλη σχολή. Δεν ήταν αυτό το φαρμακείο που είχε μάθει να υπηρετεί.
Και πήρε μια απόφαση που μου έχει μείνει βαθιά χαραγμένη. Να αφήσει το φαρμακείο της Ομόνοιας. Να το κλείσει. Να φύγει από την Αθήνα και να συνεχίσει την επαγγελματική του διαδρομή στο Ηράκλειο της Κρήτης και αργότερα στην Αλίαρτο, ως επιβλέπων φαρμακοποιός, ώστε να συμπληρώσει τα συντάξιμα χρόνια του.
Δεν ήταν απλώς μια επαγγελματική μετακίνηση. Ήταν, όπως την έζησα εγώ, η επιλογή ενός ανθρώπου που ήθελε να παραμείνει πιστός στην αντίληψή του για το επάγγελμα. Ένας επιστήμονας που είχε μάθει ότι το φαρμακείο υπάρχει πρώτα για τον ασθενή.
Είμαι περήφανος για τον πατέρα μου
Σήμερα, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φαρμακοποιών, σκέφτομαι πόσα πράγματα έχουν αλλάξει. Το γουδί αντικαταστάθηκε σε μεγάλο βαθμό από τη βιομηχανική παραγωγή. Οι χειρόγραφες συνταγές έγιναν ηλεκτρονικές. Τα παλιά συρτάρια έδωσαν τη θέση τους στα σύγχρονα συστήματα αποθήκευσης. Τα φαρμακεία απέκτησαν υπολογιστές, αυτοματισμούς, καλλυντικά, ηλεκτρονικά καταστήματα και νέες υπηρεσίες υγείας.
Κάτι, όμως, δεν πρέπει να αλλάξει ποτέ. Ο άνθρωπος πίσω από τον πάγκο. Ο επιστήμονας που θα κοιτάξει τον ασθενή στα μάτια, θα ακούσει το πρόβλημά του και θα του δώσει μια υπεύθυνη συμβουλή. Αυτόν τον φαρμακοποιό γνώρισα μεγαλώνοντας. Αυτόν τον φαρμακοποιό έζησα. Και αυτόν τον φαρμακοποιό θέλω να τιμήσω σήμερα στο πρόσωπο του ανθρώπου που με μεγάλωσε. Του Πολύδωρου Δασκαλάκη.
Είμαι περήφανος για τον πατέρα μου.
