Υπάρχουν μάχες που κρίνουν έναν πόλεμο και υπάρχουν μάχες που αλλάζουν την Ιστορία. Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Στις 8 Οκτωβρίου 1827 με το παλαιό ημερολόγιο –20 Οκτωβρίου με το νέο– ο κόλπος του Ναβαρίνου, στη σημερινή Πύλο, μετατράπηκε σε ένα τεράστιο πεδίο ναυμαχίας. Από τη μία βρίσκονταν οι ενωμένοι στόλοι της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας και από την άλλη ο οθωμανικός και αιγυπτιακός στόλος. Μέσα σε περίπου τέσσερις ώρες, η ναυτική δύναμη που στήριζε τον Ιμπραήμ Πασά στην Πελοπόννησο είχε ουσιαστικά καταστραφεί.
Η Ελλάδα βρισκόταν σε κρίσιμη κατάσταση. Το 1827 ήταν μία από τις δυσκολότερες χρονιές της Επανάστασης. Οι εμφύλιες συγκρούσεις είχαν εξαντλήσει τους Έλληνες, ενώ οι δυνάμεις του Ιμπραήμ Πασά είχαν καταλάβει μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου. Το Μεσολόγγι είχε πέσει τον προηγούμενο χρόνο και η Επανάσταση κινδύνευε πραγματικά να καταρρεύσει. Την ίδια στιγμή, στην Ευρώπη είχε αναπτυχθεί ισχυρό φιλελληνικό κίνημα και το ελληνικό ζήτημα είχε πλέον μετατραπεί σε κεντρικό θέμα της διεθνούς διπλωματίας.
Οι τρεις μεγάλες δυνάμεις αποφασίζουν να επέμβουν
Η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία υπέγραψαν τον Ιούλιο του 1827 τη Συνθήκη του Λονδίνου, επιδιώκοντας κατάπαυση των εχθροπραξιών και πολιτική διευθέτηση του ελληνικού ζητήματος. Οι τρεις δυνάμεις έστειλαν ναυτικές μοίρες στην ανατολική Μεσόγειο. Επικεφαλής ήταν ο Βρετανός αντιναύαρχος Έντουαρντ Κόδριγκτον, ο Γάλλος Ανρί ντε Ρινί –γνωστός στην ελληνική βιβλιογραφία και ως Ερρίκος Δεριγνύ– και ο Ρώσος Λογγίνος Χέυδεν.
Η είσοδος στον κόλπο και η πρώτη κανονιά
Οι συμμαχικές δυνάμεις μπήκαν στον κόλπο σε σχηματισμό, με σκοπό να επιβάλουν την ανακωχή. Η κατάσταση ήταν εξαιρετικά εύφλεκτη. Ένα επεισόδιο γύρω από τα πυρπολικά οδήγησε σε πυροβολισμούς και πολύ γρήγορα τα κανόνια άρχισαν να βροντούν από όλες τις πλευρές. Η σύγκρουση γενικεύθηκε και δεκάδες πλοία αντάλλασσαν πυρά από πολύ μικρές αποστάσεις.
Οι αριθμοί της ναυμαχίας
Ο συμμαχικός στόλος αριθμούσε 27 πολεμικά πλοία: 12 βρετανικά, 8 ρωσικά και 7 γαλλικά. Διέθετε περίπου 1.300 πυροβόλα και συνολικά περίπου 8.000 άνδρες στα πληρώματα.
Απέναντί του βρισκόταν ένας πολύ μεγαλύτερος τουρκοαιγυπτιακός στόλος. Ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζονται τα μικρότερα και βοηθητικά σκάφη, οι ιστορικές καταγραφές δίνουν περίπου 80 έως 90 πλοία, με περίπου 2.000 έως 2.200 πυροβόλα και πληρώματα που έφθαναν έως περίπου τους 20.000 άνδρες.
Οι ακριβείς αριθμοί διαφέρουν από πηγή σε πηγή, επειδή δεν καταγράφονται παντού με τον ίδιο τρόπο τα μικρότερα σκάφη, τα πυρπολικά και τα βοηθητικά πλοία. Η εικόνα, όμως, είναι σαφής: οι Σύμμαχοι ήταν αριθμητικά κατώτεροι, αλλά διέθεταν ισχυρά πλοία γραμμής, καλύτερα εκπαιδευμένα πληρώματα, μεγαλύτερη πειθαρχία και αποτελεσματικότερη δύναμη πυρός.
Οι απώλειες
Οι συμμαχικές απώλειες καταγράφονται συνήθως σε 181 νεκρούς και περίπου 480 τραυματίες. Παρά τις βαριές ζημιές που υπέστησαν αρκετά πλοία τους, κανένα μεγάλο συμμαχικό πολεμικό δεν βυθίστηκε.
Για την τουρκοαιγυπτιακή πλευρά οι αριθμοί είναι λιγότερο βέβαιοι. Οι ιστορικές πηγές δίνουν διαφορετικές εκτιμήσεις, αλλά συμφωνούν ότι οι ανθρώπινες απώλειες ανήλθαν σε χιλιάδες. Δεκάδες πλοία βυθίστηκαν, κάηκαν, ανατινάχθηκαν ή τέθηκαν οριστικά εκτός μάχης. Στο τέλος της ημέρας ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος είχε ουσιαστικά πάψει να αποτελεί αποτελεσματική ναυτική δύναμη.
Τα πλοία που πρωταγωνίστησαν
Ναυαρχίδα του Κόδριγκτον ήταν το βρετανικό HMS Asia, με περισσότερα από 80 πυροβόλα, που βρέθηκε στο κέντρο της σύγκρουσης. Στη βρετανική δύναμη ξεχώρισαν επίσης τα Genoa, Albion και Dartmouth. Η γαλλική ναυαρχίδα ήταν η Sirène, ενώ στη γαλλική γραμμή πολέμησαν βαριά πλοία όπως το Trident και το Breslaw. Στη ρωσική μοίρα πρωταγωνίστησε το Azov, ναυαρχίδα του Χέυδεν, μαζί με τα Gangut, Iezekiil και Alexander Nevsky.
Τέσσερις ώρες που άλλαξαν την Ιστορία
Η ναυμαχία κράτησε περίπου τέσσερις ώρες. Οι Σύμμαχοι ήταν αριθμητικά κατώτεροι, αλλά η εκπαίδευση των πληρωμάτων, η πειθαρχία και η ισχύς των βαρέων πολεμικών τους αποδείχθηκαν καθοριστικές. Όταν έπεσε το σκοτάδι, η ναυτική δύναμη στην οποία στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό η εκστρατεία του Ιμπραήμ στην Ελλάδα είχε συντριβεί.
Η τελευταία μεγάλη ναυμαχία των ιστιοφόρων
Το Ναβαρίνο έχει ξεχωριστή θέση και στην παγκόσμια ναυτική ιστορία. Θεωρείται η τελευταία μεγάλη ναυμαχία που διεξήχθη αποκλειστικά με ιστιοφόρα πολεμικά πλοία. Λίγα χρόνια αργότερα, η ατμοκίνηση θα άλλαζε ριζικά τη μορφή των πολεμικών ναυτικών και τη στρατηγική των θαλάσσιων συγκρούσεων.
Ο δρόμος προς το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος
Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου δεν δημιούργησε από μόνη της το ελληνικό κράτος, αλλά υπήρξε καθοριστική. Χωρίς τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο, ο Ιμπραήμ έχασε ένα από τα σημαντικότερα μέσα ανεφοδιασμού και υποστήριξης των δυνάμεών του στην Πελοπόννησο. Τον επόμενο χρόνο γαλλικό εκστρατευτικό σώμα αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο και οι αιγυπτιακές δυνάμεις αποχώρησαν. Ακολούθησε ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος του 1828-1829 και νέες διπλωματικές πιέσεις. Το 1830, με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, αναγνωρίστηκε η ανεξαρτησία της Ελλάδας.
Μια ναυμαχία χωρίς ελληνικό στόλο, αλλά για την τύχη της Ελλάδας
Υπάρχει μια ιστορική ιδιαιτερότητα: η καθοριστική ναυμαχία για την τύχη της Ελληνικής Επανάστασης δεν δόθηκε από τον ελληνικό στόλο. Οι Έλληνες ναυμάχοι είχαν ήδη γράψει τη δική τους ιστορία με την Ύδρα, τις Σπέτσες και τα Ψαρά και με μορφές όπως ο Ανδρέας Μιαούλης και ο Κωνσταντίνος Κανάρης. Στο Ναβαρίνο, όμως, ήταν οι τρεις ευρωπαϊκές δυνάμεις που έδωσαν το αποφασιστικό πλήγμα.
Το Ναβαρίνο που άλλαξε την πορεία της Ελλάδας
Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, ο κόλπος της Πύλου παραμένει ένας από τους σημαντικότερους τόπους της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Εκεί, μέσα σε λίγες ώρες και στον καπνό εκατοντάδων κανονιών, άλλαξε η ισορροπία ενός πολέμου που φαινόταν να οδηγείται προς την ήττα των επαναστατημένων Ελλήνων. Το Ναβαρίνο δεν ήταν η τελευταία πράξη της Ελληνικής Επανάστασης. Ήταν όμως η ναυμαχία που έκανε πολύ δυσκολότερο να γυρίσει η Ιστορία πίσω.
