Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή είναι μία από εκείνες τις ελληνικές προσωπικότητες που, όσο περισσότερο τις μελετάς, τόσο περισσότερο αναρωτιέσαι γιατί δεν τις γνωρίζουμε καλύτερα.
Γεννήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 1873 στο Βερολίνο και πέθανε στις 2 Φεβρουαρίου 1950 στο Μόναχο. Έζησε ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμούς και εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους μαθηματικούς της εποχής του.
Γύρω από το όνομά του δημιουργήθηκαν όμως και θρύλοι. Ο πιο γνωστός υποστηρίζει ότι ήταν ο πραγματικός «δάσκαλος» του Άλμπερτ Αϊνστάιν ή ακόμη ότι υπήρξε επιστημονικά ανώτερός του.
Η αλήθεια δεν χρειάζεται υπερβολές. Είναι από μόνη της εντυπωσιακή.
Από μηχανικός, κορυφαίος μαθηματικός
Ο Καραθεοδωρή δεν ξεκίνησε αμέσως ως μαθηματικός. Σπούδασε μηχανικός και εργάστηκε στην Αίγυπτο, μεταξύ άλλων σε έργα που σχετίζονταν με το φράγμα του Ασουάν. Σύντομα όμως κατάλαβε ότι η πραγματική του κλίση ήταν τα μαθηματικά.
Σπούδασε στο Βερολίνο και στο Γκέτινγκεν και μπήκε στον κύκλο μιας από τις ισχυρότερες μαθηματικές σχολές του κόσμου.
Το έργο του απλώθηκε σε πεδία όπως ο λογισμός των μεταβολών, η θεωρία μέτρου, η πραγματική και μιγαδική ανάλυση και η μαθηματική θεμελίωση της θερμοδυναμικής. Το όνομά του βρίσκεται ακόμη σε θεωρήματα και μαθηματικές έννοιες που διδάσκονται διεθνώς.
Ο Καραθεοδωρή και ο Αϊνστάιν
Εδώ αρχίζει το κομμάτι της ιστορίας που γέννησε ίσως τους περισσότερους μύθους.
Οι δύο επιστήμονες πράγματι επικοινωνούσαν. Δεν πρόκειται για εθνικό μύθο. Υπάρχουν οι επιστολές.
Το Μουσείο Καραθεοδωρή διαθέτει χειρόγραφη αλληλογραφία των δύο επιστημόνων για μαθηματικά ζητήματα, ενώ επιστολή του Καραθεοδωρή προς τον Αϊνστάιν της 16ης Δεκεμβρίου 1916 καταγράφεται και στο CERN Document Server, στα συγκεντρωμένα έγγραφα του Αϊνστάιν. (CERN Document Server)
Ακόμη και η Library of Congress, στη συλλογή εγγράφων του Αϊνστάιν, καταγράφει τον Constantin Carathéodory μεταξύ των επιστημόνων με τους οποίους αλληλογραφούσε. (Library of Congress)
Αυτό αποδεικνύει κάτι πολύ σημαντικό: ο Καραθεοδωρή βρισκόταν στο ανώτατο επίπεδο της ευρωπαϊκής επιστήμης και ο Αϊνστάιν συζητούσε μαζί του σοβαρά μαθηματικά προβλήματα.
Άλλο όμως αυτό και άλλο ο ισχυρισμός ότι «ο Καραθεοδωρή έδωσε στον Αϊνστάιν τη Θεωρία της Σχετικότητας».
Δεν υπάρχει ιστορική τεκμηρίωση για κάτι τέτοιο.
Ήταν ανώτερος από τον Αϊνστάιν;
Είναι μία σύγκριση που γοητεύει, αλλά επιστημονικά δεν στέκει εύκολα.
Ο Αϊνστάιν ήταν πρωτίστως θεωρητικός φυσικός. Ο Καραθεοδωρή ήταν μαθηματικός εξαιρετικού επιπέδου. Εργάζονταν σε διαφορετικά, αν και συχνά συναντώμενα, επιστημονικά πεδία.
Ο Καραθεοδωρή είχε μαθηματικές γνώσεις που ο Αϊνστάιν ασφαλώς εκτιμούσε και αξιοποιούσε στις επιστημονικές συζητήσεις τους. Αυτό δεν μετατρέπει τον έναν σε «ανώτερο» ή «κατώτερο» του άλλου.
Τον τοποθετεί όμως εκεί όπου πραγματικά ανήκει: ανάμεσα στους κορυφαίους μαθηματικούς της εποχής του.
Και αυτό ίσως είναι μεγαλύτερος έπαινος από οποιαδήποτε υπερβολή.
Η μεγάλη περιπέτεια της Σμύρνης
Ο Καραθεοδωρή συνδέθηκε και με μία από τις δραματικότερες στιγμές του Ελληνισμού.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος τού ανέθεσε την οργάνωση του Πανεπιστημίου της Σμύρνης, ενός φιλόδοξου εκπαιδευτικού εγχειρήματος που προοριζόταν να αποτελέσει μεγάλο επιστημονικό κέντρο της Ανατολής.
Το Πανεπιστήμιο ουσιαστικά δεν πρόλαβε να λειτουργήσει όπως είχε σχεδιαστεί. Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 ανέτρεψε τα πάντα.
Ο Καραθεοδωρή παρέμεινε στη Σμύρνη μέχρι τις τελευταίες δραματικές ημέρες και φρόντισε να διασωθούν βιβλία, επιστημονικά όργανα και υλικό του Πανεπιστημίου.
Και τι έγινε με το αρχείο του;
Εδώ χρειάζεται να ξεχωρίσουμε το τεκμηριωμένο γεγονός από τις ιστορίες που πέρασαν από γενιά σε γενιά.
Υπάρχουν αφηγήσεις για χαμένα ή διασκορπισμένα τμήματα του προσωπικού και επιστημονικού υλικού του Καραθεοδωρή. Δεν προκύπτει όμως από τις αξιόπιστες πηγές που εντόπισα τεκμηρίωση ότι «ο οικονόμος του έκλεψε το αρχείο του».
Αντίθετα, γνωρίζουμε ότι σημαντικό υλικό διασώθηκε. Η αλληλογραφία του με τον Αϊνστάιν υπάρχει σήμερα στη συλλογή του Μουσείου Καραθεοδωρή, ενώ το επιστημονικό έργο του συγκεντρώθηκε μετά τον θάνατό του από τον γιο του Στέφανο και εκδόθηκε. (Schoolpress)
Επομένως, η ιστορία της κλοπής πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ανεπιβεβαίωτη αφήγηση και όχι ως ιστορικό γεγονός — μέχρι να εμφανιστεί συγκεκριμένο αρχειακό τεκμήριο που να αποδεικνύει το αντίθετο.
Ένας Έλληνας που δεν χρειάζεται μύθους
Ίσως τελικά αδικούμε τον Καραθεοδωρή όταν προσπαθούμε να μεγαλώσουμε το όνομά του λέγοντας ότι «ήταν καλύτερος από τον Αϊνστάιν».
Δεν το χρειάζεται.
Υπήρξε ένας διεθνώς αναγνωρισμένος Έλληνας μαθηματικός, καθηγητής σε κορυφαία ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, συνομιλητής μεγάλων επιστημόνων της εποχής του και ένας άνθρωπος που άφησε το όνομά του μόνιμα χαραγμένο στην ιστορία των μαθηματικών.
Ο Αϊνστάιν δεν αποτελεί το μέτρο με το οποίο πρέπει να μετρήσουμε τον Καραθεοδωρή.
Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή έχει το δικό του μέγεθος.
