Η Μάχη του Μαραθώνα, το 490 π.Χ., δεν ήταν απλώς μία μεγάλη στρατιωτική νίκη. Ήταν η στιγμή κατά την οποία ένας σχετικά μικρός στρατός Ελλήνων οπλιτών αντιμετώπισε τις δυνάμεις της πανίσχυρης Περσικής Αυτοκρατορίας του Δαρείου Α΄ και τις ανάγκασε σε υποχώρηση.
Η νίκη στον Μαραθώνα πέρασε στην Ιστορία ως ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα των Περσικών Πολέμων και, αιώνες αργότερα, συνδέθηκε με έναν από τους διασημότερους αγώνες του σύγχρονου αθλητισμού: τον Μαραθώνιο.
Γιατί οι Πέρσες ήρθαν στον Μαραθώνα
Η σύγκρουση είχε βαθύτερες ρίζες. Η Αθήνα και η Ερέτρια είχαν υποστηρίξει την Ιωνική Επανάσταση εναντίον της περσικής κυριαρχίας και ο βασιλιάς Δαρείος Α΄ επιδίωκε να τιμωρήσει τις δύο πόλεις αλλά και να επεκτείνει την περσική επιρροή στην Ελλάδα.
Το 490 π.Χ. η περσική εκστρατευτική δύναμη, με επικεφαλής τον Δάτη και τον Αρταφέρνη, πέρασε στο Αιγαίο, κατέλαβε και κατέστρεψε την Ερέτρια και στη συνέχεια αποβιβάστηκε στον Μαραθώνα.
Στην εκστρατεία βρισκόταν και ο Ιππίας, ο εξόριστος πρώην τύραννος της Αθήνας, ο οποίος επιθυμούσε να επιστρέψει στην εξουσία με περσική υποστήριξη.
Μιλτιάδης και Καλλίμαχος απέναντι σε Δάτη και Αρταφέρνη
Η Αθήνα διέθετε δέκα στρατηγούς, όμως η προσωπικότητα που συνδέθηκε περισσότερο με τη νίκη ήταν ο Μιλτιάδης. Γνώριζε καλά τους Πέρσες και τον τρόπο με τον οποίο πολεμούσαν.
Καθοριστικός ήταν επίσης ο πολέμαρχος Καλλίμαχος, ο οποίος τάχθηκε υπέρ της πρότασης για μάχη και πολέμησε ο ίδιος, χάνοντας τη ζωή του.
Απέναντί τους βρίσκονταν οι Πέρσες στρατηγοί Δάτης και Αρταφέρνης, διοικητές της εκστρατευτικής δύναμης του Δαρείου.
Ποιοι πολέμησαν από την ελληνική πλευρά
Η ελληνική δύναμη αποτελούνταν κυρίως από περίπου 9.000 Αθηναίους οπλίτες, στους οποίους προστέθηκαν περίπου 1.000 Πλαταιείς. Οι Πλαταιείς ήταν ουσιαστικά οι μόνοι που έφτασαν εγκαίρως για να σταθούν στο πλευρό των Αθηναίων.
Οι Σπαρτιάτες είχαν ειδοποιηθεί και υποσχέθηκαν βοήθεια, αλλά επικαλέστηκαν θρησκευτικούς περιορισμούς που δεν τους επέτρεπαν να ξεκινήσουν αμέσως. Όταν περίπου 2.000 Σπαρτιάτες έφτασαν τελικά στην Αττική, η μάχη είχε ήδη κριθεί.
Το τέχνασμα του Μιλτιάδη και η επίθεση
Ο Μιλτιάδης αντιλήφθηκε ότι έπρεπε να απλώσει το ελληνικό μέτωπο ώστε να μην περικυκλωθεί από τους πολυπληθέστερους Πέρσες. Ενίσχυσε λοιπόν τις δύο πτέρυγες και άφησε σχετικά ασθενέστερο το κέντρο.
Όταν δόθηκε το σύνθημα, οι Έλληνες κινήθηκαν εναντίον των Περσών και, σύμφωνα με την παράδοση, έτρεξαν το τελευταίο τμήμα της απόστασης ώστε να περιορίσουν τον χρόνο κατά τον οποίο θα βρίσκονταν εκτεθειμένοι στα περσικά βέλη.
Το περσικό κέντρο αρχικά πίεσε τους Έλληνες. Στις δύο πτέρυγες, όμως, οι Αθηναίοι και οι Πλαταιείς επικράτησαν. Στη συνέχεια στράφηκαν προς το κέντρο, περικυκλώνοντας τις περσικές δυνάμεις.
Η μάχη είχε κριθεί.
Οι Πέρσες υποχώρησαν προς τα πλοία τους. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι απώλειές τους έφτασαν τους 6.400 άνδρες, ενώ οι Αθηναίοι έχασαν 192 πολεμιστές.
Η Αθήνα όμως δεν είχε ακόμη σωθεί
Η νίκη στον Μαραθώνα δεν σήμαινε ότι ο κίνδυνος είχε τελειώσει. Ο περσικός στόλος κινήθηκε προς το Φάληρο, με την ελπίδα ότι θα μπορούσε να φτάσει στην ουσιαστικά απροστάτευτη Αθήνα πριν επιστρέψει ο αθηναϊκός στρατός.
Οι νικητές του Μαραθώνα αναγκάστηκαν έτσι, ύστερα από τη μάχη, να κινηθούν ταχύτατα πίσω προς την πόλη.
Όταν οι Πέρσες αντίκρισαν τις αθηναϊκές δυνάμεις έτοιμες να τους αντιμετωπίσουν ξανά, εγκατέλειψαν την προσπάθεια και επέστρεψαν στην Ασία.
Ο Φειδιππίδης και το «Νενικήκαμεν»
Εδώ η Ιστορία συναντά έναν από τους ωραιότερους θρύλους της αρχαιότητας.
Η γνωστή αφήγηση θέλει έναν αγγελιαφόρο, που συνήθως ταυτίζεται με τον Φειδιππίδη, να τρέχει από τον Μαραθώνα στην Αθήνα, να αναγγέλλει τη νίκη με το περίφημο «Νενικήκαμεν» και αμέσως μετά να καταρρέει νεκρός.
Υπάρχει όμως μια σημαντική ιστορική λεπτομέρεια.
Ο Ηρόδοτος δεν καταγράφει αυτή τη διαδρομή του Φειδιππίδη από τον Μαραθώνα στην Αθήνα. Γράφει ότι πριν από τη μάχη ο Φειδιππίδης ήταν ημεροδρόμος και στάλθηκε από τους Αθηναίους στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια, καλύπτοντας μια τεράστια απόσταση. Η ιστορία του αγγελιαφόρου που έτρεξε μετά τη μάχη στην Αθήνα εμφανίζεται σε μεταγενέστερες πηγές και σταδιακά συνδέθηκε με τον Φειδιππίδη.
Από τον θρύλο στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896
Περισσότερα από 2.300 χρόνια αργότερα, όταν οργανώθηκαν στην Αθήνα οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896, η θρυλική διαδρομή από τον Μαραθώνα προς την Αθήνα αποτέλεσε την έμπνευση για ένα νέο αγώνισμα: τον Μαραθώνιο δρόμο.
Και η ιστορία απέκτησε ιδανικό ελληνικό επίλογο.
Ο πρώτος Ολυμπιακός Μαραθώνιος κερδήθηκε από τον Σπύρο Λούη, που μπήκε πρώτος στο Παναθηναϊκό Στάδιο και έγινε εθνικός ήρωας.
Η σημερινή επίσημη απόσταση του Μαραθωνίου είναι 42,195 χιλιόμετρα. Δεν είναι ακριβώς η αρχαία διαδρομή ούτε προέκυψε από τη Μάχη του Μαραθώνα· η συγκεκριμένη απόσταση καθιερώθηκε αργότερα στον σύγχρονο αθλητισμό.
Η Μάχη του Μαραθώνα, όμως, έδωσε στον αγώνα το όνομα και τον θρύλο του.
Και πάνω απ’ όλα άφησε στην Ιστορία μια εικόνα που επιβιώνει επί δυόμισι χιλιετίες: τους Αθηναίους και τους Πλαταιείς να στέκονται στην πεδιάδα του Μαραθώνα απέναντι στην ισχυρότερη αυτοκρατορία της εποχής τους — και να νικούν.
