Το 1965, η Ιερά Σύνοδος αντιτάχθηκε σε προτάσεις που αφορούσαν τον τέταρτο γάμο και το λεγόμενο «αυτόματο διαζύγιο». Η είδηση, περισσότερο από εξήντα χρόνια αργότερα, θυμίζει μια εποχή κατά την οποία η εκκλησιαστική αντίληψη για τον γάμο επηρέαζε αποφασιστικά και τη δημόσια συζήτηση για το οικογενειακό δίκαιο.
Η σύγκρουση του 1965
Η διαφωνία δεν ήταν απλώς συμβολική. Σε επίσημο εκκλησιαστικό δημοσίευμα του 1966 καταγράφεται η απόρριψη του τέταρτου γάμου, του «αυτόματου διαζυγίου» και νέων λόγων λύσης του γάμου που θα στηρίζονταν στον αντικειμενικό κλονισμό της συζυγικής σχέσης. Η Σύνοδος επικαλούνταν την προστασία της οικογένειας και τον μυστηριακό χαρακτήρα του γάμου. Δεν πρέπει, πάντως, να συγχέουμε εκείνο το αίτημα για «αυτόματο» διαζύγιο με τις σημερινές διαδικασίες συναινετικής λύσης ενός γάμου.
Η μεγάλη αλλαγή του 1982 και του 1983
Τομή υπήρξε η καθιέρωση του πολιτικού γάμου με τον νόμο 1250/1982, ως ισόκυρης εναλλακτικής του θρησκευτικού. Έναν χρόνο αργότερα, ο νόμος 1329/1983 αναμόρφωσε το οικογενειακό δίκαιο και εισήγαγε το συναινετικό διαζύγιο. Ακολούθησαν μεταρρυθμίσεις που απλοποίησαν τη διαδικασία. Από το 2017 προβλέπεται η συναινετική λύση του γάμου με συμβολαιογραφική πράξη, ενώ η διαδικασία υποστηρίζεται πλέον και ψηφιακά.
Τι ισχύει σήμερα για τον τέταρτο γάμο
Η Ορθόδοξη Εκκλησία εξακολουθεί να θεωρεί τον τέταρτο θρησκευτικό γάμο κώλυμα. Αυτό όμως δεν σημαίνει γενική απαγόρευση τέταρτου πολιτικού γάμου: οι πολιτειακές προϋποθέσεις είναι διαφορετικές, με βασικό κανόνα ότι δεν επιτρέπεται νέος γάμος όσο παραμένει σε ισχύ προηγούμενος. Πρόκειται για δύο διαφορετικά επίπεδα: τους κανόνες τέλεσης ενός θρησκευτικού μυστηρίου και τους κανόνες αναγνώρισης ενός γάμου από το κράτος.
Εκκλησία και Πολιτεία: ποιος αποφασίζει;
Η Εκκλησία έχει δικαίωμα να διδάσκει τις θρησκευτικές της θέσεις και να καθορίζει τους κανόνες των μυστηρίων της. Σε μια δημοκρατική πολιτεία, όμως, η νομοθέτηση για τα ατομικά δικαιώματα, τον γάμο και τη λύση του ανήκει στα αρμόδια κρατικά όργανα. Οι πιστοί μπορούν να ακολουθούν τις επιλογές της Εκκλησίας· δεν είναι εύλογο οι ίδιες επιλογές να δεσμεύουν υποχρεωτικά όλους τους πολίτες.
Έξι δεκαετίες μετά, πολλά έχουν εξομαλυνθεί. Η δυνατότητα πολιτικού γάμου και η απλούστευση του διαζυγίου δείχνουν πόσο έχει μεταβληθεί η ελληνική κοινωνία. Ο θεσμικός διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους, ωστόσο, παραμένει αντικείμενο δημόσιας συζήτησης. Και το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η Εκκλησία δικαιούται να έχει άποψη. Ασφαλώς δικαιούται. Είναι αν αυτή η άποψη μπορεί να υπαγορεύει τους κανόνες που ισχύουν για όλους.
Πηγές: Επίσημο περιοδικό «Εκκλησία» (15.5.1966)· Καθημερινή, «Η καθιέρωση του πολιτικού γάμου» (29.1.2024)· Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών, κωλύματα γάμου· Ν. 1250/1982, Ν. 1329/1983 και Ν. 4509/2017.
