Υπάρχουν κτίσματα που δεν χρειάζονται πολλές λέξεις για να εξηγήσουν την αποστολή τους. Ένας φάρος μέσα στη νύχτα, πάνω σε έναν βράχο, σε ένα ακρωτήριο ή στην είσοδο ενός λιμανιού, σημαίνει πάνω απ’ όλα ασφάλεια. Δείχνει στον ναυτικό πού βρίσκεται, πού υπάρχει κίνδυνος και πού μπορεί να αναζητήσει ασφαλή πορεία.
Η Παγκόσμια Ημέρα Φάρων, που γιορτάζεται την τρίτη Κυριακή του Αυγούστου, είναι αφιερωμένη σε αυτά τα μοναδικά μνημεία της ναυτικής ιστορίας αλλά και στους φαροφύλακες που επί γενιές κράτησαν τα φώτα τους αναμμένα.
Το 2026 η ημέρα εορτάζεται την Κυριακή 16 Αυγούστου και το Πολεμικό Ναυτικό έχει ανακοινώσει ότι 20 ελληνικοί φάροι θα είναι επισκέψιμοι, μεταξύ άλλων σε Θεσσαλονίκη, Θήρα, Σκόπελο, Ζάκυνθο, Γύθειο, Λουτράκι, Λήμνο, Πάρο, Αλεξανδρούπολη, Λακωνία, Λευκάδα, Ηλεία και Πάτρα. Σε αρκετούς επιτρέπεται και η πρόσβαση στον πύργο. (Πολεμικό Ναυτικό – Επίσημη Ιστοσελίδα)
Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας: Το θαύμα που έδωσε το όνομά του στους φάρους
Αν υπάρχει ένας φάρος που βρίσκεται πάνω από όλους στην παγκόσμια ιστορία, αυτός είναι αναμφισβήτητα ο Φάρος της Αλεξάνδρειας.
Κατασκευάστηκε τον 3ο αιώνα π.Χ. στη νησίδα Φάρος, απέναντι από την Αλεξάνδρεια, επί Πτολεμαίου Α΄ και Πτολεμαίου Β΄. Με ύψος που εκτιμάται ότι ξεπερνούσε τα 100 μέτρα, υπήρξε ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου και για αιώνες ένα από τα ψηλότερα ανθρώπινα δημιουργήματα στον πλανήτη. (OUP Academic)
Η σημασία του ήταν τέτοια ώστε το όνομα του νησιού, Φάρος, κατέληξε να δώσει την ονομασία στο ίδιο το ναυτικό βοήθημα σε πολλές γλώσσες. Στην κορυφή του χρησιμοποιήθηκε φωτιά για τη νυχτερινή καθοδήγηση των πλοίων. Σεισμοί προκάλεσαν σταδιακά την καταστροφή του και τελικά κατέρρευσε κατά τον Μεσαίωνα. (Εγκυκλοπαίδεια Παγκόσμιας Ιστορίας)
Ο αρχαιότερος φάρος του κόσμου που λειτουργεί ακόμη
Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας χάθηκε. Ένας άλλος όμως αρχαίος φάρος εξακολουθεί να εκτελεί την αποστολή του.
Είναι ο Πύργος του Ηρακλή – Torre de Hércules, στην Α Κορούνια της Ισπανίας. Χτίστηκε από τους Ρωμαίους στα τέλη του 1ου ή στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ. και θεωρείται ο αρχαιότερος σωζόμενος φάρος που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για τη ναυσιπλοΐα. Είναι μάλιστα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. (UNESCO World Heritage Centre)
Στους ιστορικότερους του κόσμου ανήκει και ο Hook Lighthouse της Ιρλανδίας, του 13ου αιώνα, ένας από τους αρχαιότερους εν λειτουργία φάρους παγκοσμίως. (IALA Heritage)
Και ποιος είναι ο αρχαιότερος της Ελλάδας;
Εδώ χρειάζεται μια μικρή διευκρίνιση.
Ο πρώτος φανός του νεοσύστατου ελληνικού κράτους άναψε στην Αίγινα το 1829 ή 1830, κοντά στον Άγιο Νικόλαο τον Θαλασσινό. Αργότερα καταστράφηκε. Το 1831 ακολούθησαν πυρσοί στην Κέα και στις Σπέτσες. (Επίσημη Ιστοσελίδα Υπηρεσίας Φάρων)
Από τους ιστορικούς πέτρινους φάρους ξεχωρίζει ιδιαίτερα εκείνος στη Δίδυμη ή Γαϊδουρονήσι της Σύρου, απέναντι από την Ερμούπολη. Η κατασκευή του άρχισε το 1834 και λειτούργησε στα μέσα του 19ου αιώνα. Ο πύργος του φθάνει περίπου τα 29,5 μέτρα και υπήρξε ο πρώτος φάρος του Αιγαίου με περιστρεφόμενο μηχανισμό. (Αιγαίο Πέλαγος)
Άρα, η Αλεξανδρούπολη δεν διαθέτει τον αρχαιότερο ελληνικό φάρο, διαθέτει όμως αναμφίβολα έναν από τους πλέον εμβληματικούς.
Ο φάρος που έγινε σύμβολο της Αλεξανδρούπολης
Ο Φάρος της Αλεξανδρούπολης πρωτολειτούργησε την 1η Ιουνίου 1880 και είναι πλέον αδιαχώριστος από την εικόνα και την ταυτότητα της πόλης. Η θέση του είχε ιδιαίτερη σημασία για τη ναυσιπλοΐα προς και από τα Δαρδανέλλια. (Visit Greece)
Ανάμεσα στους ιστορικούς ελληνικούς φάρους αξίζει επίσης να αναφέρουμε τον Τουρλίτη της Άνδρου, χτισμένο πάνω σε βράχο μέσα στη θάλασσα, τον φάρο του Ταινάρου, τον φάρο Μελαγκάβι στο Ηραίο, την Κρανάη στο Γύθειο, καθώς και τους ιστορικούς φάρους των Σπετσών και των Χανίων.
Σήμερα η Υπηρεσία Φάρων έχει καταγεγραμμένους 144 πέτρινους παραδοσιακούς φάρους και φανούς, πολλοί από τους οποίους αποτελούν ουσιαστικά μνημεία της νεότερης ναυτικής και αρχιτεκτονικής ιστορίας της Ελλάδας. (Επίσημη Ιστοσελίδα Υπηρεσίας Φάρων)
Γιατί το φως του φάρου αναβοσβήνει;
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον «μυστικό» των φάρων.
Το φως δεν αναβοσβήνει τυχαία.
Κάθε φάρος έχει τη δική του φωτεινή ταυτότητα, το λεγόμενο χαρακτηριστικό του. Ο συγκεκριμένος ρυθμός αναλαμπών, η διάρκεια φωτός και σκότους και, όπου προβλέπεται, το χρώμα επιτρέπουν στον ναυτικό να αναγνωρίζει ποιον ακριβώς φάρο βλέπει. Η IALA ορίζει ως χαρακτηριστικό ενός ναυτικού φωτός τον ιδιαίτερο χρωματισμό ή τον περιοδικό ρυθμό του ή τον συνδυασμό τους που επιτρέπει την αναγνώρισή του. (Iala)
Έτσι, ένας φάρος μπορεί να δίνει μία λευκή αναλαμπή ανά συγκεκριμένα δευτερόλεπτα, άλλος δύο ή τρεις αναλαμπές σε ομάδα και άλλος διαφορετικό φωτεινό σήμα. Για παράδειγμα, ο ιστορικός Hook της Ιρλανδίας εκπέμπει μία λευκή αναλαμπή κάθε τρία δευτερόλεπτα. (Hook Lighthouse & Heritage Centre)
Ο ναυτικός λοιπόν δεν βλέπει απλώς «ένα φως». Παρατηρώντας τον ρυθμό του και συγκρίνοντάς τον με τον ναυτικό χάρτη και τις επίσημες ναυτιλιακές πληροφορίες, μπορεί να ταυτοποιήσει το συγκεκριμένο ναυτιλιακό βοήθημα και κατά συνέπεια τη θέση του σε σχέση με αυτό.
Είναι, με άλλα λόγια, κάτι σαν φωτεινό όνομα μέσα στη νύχτα.
Οι μικροί φάροι και οι «σπίθες» της θάλασσας
Δίπλα στους επιβλητικούς πέτρινους φάρους υπάρχει ένα ολόκληρο δίκτυο μικρότερων φανών και φωτοσημαντήρων, αυτών που οι ναυτικοί συχνά αποκαλούν «σπίθες». Τοποθετούνται σε εισόδους λιμανιών, υφάλους, ξέρες, βραχονησίδες και άλλα επικίνδυνα σημεία, προειδοποιώντας τα πλοία ότι πρέπει να κρατήσουν ασφαλή πορεία. Και εδώ το φως δεν αναβοσβήνει τυχαία: ο ρυθμός των αναλαμπών και το χρώμα αποτελούν συγκεκριμένο ναυτικό κώδικα, ενώ στους σημαντήρες καθοριστικό ρόλο έχουν επίσης το χρώμα, το σχήμα και το κορυφαίο σήμα. Έτσι ο κυβερνήτης μπορεί, με βάση τον ναυτικό χάρτη και τα επίσημα ναυτιλιακά βοηθήματα, να αναγνωρίσει αν μπροστά του υπάρχει επικίνδυνη ξέρα ή βράχος, ποια πλευρά του διαύλου σημαίνεται ή πού βρίσκεται ασφαλές νερό. Είναι οι μικρές «σπίθες» της νύχτας: λιγότερο εντυπωσιακές από έναν μεγάλο φάρο, αλλά πολλές φορές εξίσου κρίσιμες για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας.
Η «σπίθα» της Ζουράφας ανατολικά της Σαμοθράκης
Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η Ζουράφα ή Λαδόξερα, η μικροσκοπική βραχονησίδα ανατολικά της Σαμοθράκης, όπου λειτουργεί ελληνικός φανός — μια πραγματική «σπίθα» μέσα στο Θρακικό Πέλαγος. Η Ζουράφα αποτελεί ελληνικό έδαφος και το ανατολικότερο χερσαίο σημείο της ελληνικής επικράτειας στο βόρειο Αιγαίο, ενώ ο φανός της έχει ουσιαστική σημασία για τη ναυσιπλοΐα, καθώς προειδοποιεί για τον χαμηλό και επικίνδυνο βράχο. Παράλληλα, η περιοχή έχει βρεθεί κατά καιρούς στο επίκεντρο της τουρκικής αμφισβήτησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο, με την Άγκυρα να έχει προβάλει ενστάσεις που συνδέονται και με τη θαλάσσια περιοχή γύρω από τη Ζουράφα. Έτσι, το μικρό φως που αναβοσβήνει πάνω στον σχεδόν χαμένο μέσα στη θάλασσα βράχο έχει αποκτήσει και έναν ιδιαίτερο συμβολισμό: δεν προειδοποιεί μόνο τους ναυτικούς για τον κίνδυνο· υπενθυμίζει και την ελληνική παρουσία σε ένα εξαιρετικά ευαίσθητο σημείο του Θρακικού Πελάγους.
Από τη φωτιά και τα κάτοπτρα στο GPS
Οι σύγχρονοι φάροι δεν είναι πια οι μοναδικοί οδηγοί του ναυτικού. GPS, ηλεκτρονικοί χάρτες, ραντάρ και δορυφορικά συστήματα έχουν μεταμορφώσει τη ναυσιπλοΐα.
Κι όμως οι φάροι παραμένουν.
Γιατί εκτός από ενεργά βοηθήματα της ναυσιπλοΐας αποτελούν κομμάτι της ιστορίας των ανθρώπων που ταξίδεψαν στη θάλασσα. Στέκουν στα ίδια ακρωτήρια όπου κάποτε ο φαροφύλακας ανέβαινε καθημερινά τα σκαλοπάτια για να ανάψει τη λυχνία και να βεβαιωθεί ότι το φως θα φανεί μέσα στη νύχτα.
Και ίσως γι’ αυτό ο φάρος απέκτησε και μια δεύτερη, συμβολική σημασία: να υπάρχει πάντοτε κάπου ένα φως που σου δείχνει πού βρίσκεσαι και προς τα πού πρέπει να πας.
