Αναπνέουμε χωρίς να το σκεφτόμαστε. Κι όμως, πίσω από κάθε εισπνοή βρίσκεται ένα ευάλωτο σύστημα που τροφοδοτεί με οξυγόνο τον εγκέφαλο, την καρδιά και κάθε κύτταρο. Η Παγκόσμια Ημέρα Πνευμόνων, στις 25 Σεπτεμβρίου, υπενθυμίζει ότι η προστασία της αναπνοής δεν αρχίζει όταν εμφανιστεί δύσπνοια, αλλά πολύ νωρίτερα.
Πόσο αέρα χωρά ένας φυσιολογικός πνεύμονας;
Η συνολική χωρητικότητα των πνευμόνων ενός υγιούς ενήλικου άνδρα είναι κατά προσέγγιση έξι λίτρα, με σημαντικές διαφορές ανάλογα με το ύψος, το φύλο, την ηλικία και τη σωματική διάπλαση. Σε μια συνηθισμένη ήρεμη αναπνοή εισπνέουμε και εκπνέουμε περίπου μισό λίτρο αέρα. Δεν αδειάζουν ποτέ εντελώς: ακόμη και ύστερα από μέγιστη εκπνοή παραμένει υπολειπόμενος αέρας. Η σπιρομέτρηση δεν μετρά απλώς «πόσο αέρα κρατάμε», αλλά κυρίως πόσο και πόσο γρήγορα μπορούμε να εκπνεύσουμε.
Οι κυψελίδες, μικροσκοπικοί αερόσακοι στο τέλος των βρόγχων, είναι ο τόπος όπου το οξυγόνο περνά στο αίμα και το διοξείδιο του άνθρακα απομακρύνεται. Όταν οι αεραγωγοί στενεύουν, οι κυψελίδες καταστρέφονται ή γεμίζουν με υγρό και φλεγμονώδες υλικό, η αναπνοή γίνεται δυσκολότερη.
Κάπνισμα: βλάβη που συσσωρεύεται σιωπηλά
Ο καπνός τραυματίζει τους αεραγωγούς, αποδυναμώνει τους κροσσούς που απομακρύνουν τη βλέννα και συντηρεί τη φλεγμονή. Δεν αφορά μόνο τον ενεργό καπνιστή: το παθητικό κάπνισμα επιβαρύνει επίσης τους πνεύμονες. Το κάπνισμα είναι βασικός παράγοντας για τον καρκίνο του πνεύμονα και τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ). Η διακοπή του έχει όφελος ακόμη και ύστερα από δεκαετίες χρήσης· δεν εξαφανίζει όμως αυτομάτως κάθε ήδη εγκατεστημένη βλάβη.
Καρκίνος του πνεύμονα: γιατί η έγκαιρη διάγνωση μετρά
Ο καρκίνος μπορεί αρχικά να μη δίνει κανένα σύμπτωμα. Επίμονος ή μεταβαλλόμενος βήχας, αίμα στα πτύελα, ανεξήγητη απώλεια βάρους, πόνος στο στήθος και δύσπνοια απαιτούν ιατρική εκτίμηση, χωρίς να σημαίνουν κατ’ ανάγκην καρκίνο. Το κάπνισμα ευθύνεται για τη μεγάλη πλειονότητα των περιστατικών, αλλά νοσούν και μη καπνιστές: ραδόνιο, αμίαντος, ρύπανση και άλλες εκθέσεις παίζουν ρόλο. Σε ανθρώπους υψηλού κινδύνου, ο προσυμπτωματικός έλεγχος με αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης μπορεί να εντοπίσει τη νόσο νωρίτερα· τα κριτήρια εξατομικεύονται από τον γιατρό.
ΧΑΠ, άσθμα και ίνωση: διαφορετικές διαδρομές προς τη δύσπνοια
Στη ΧΑΠ η ροή του αέρα περιορίζεται επίμονα, συχνά με χρόνιο βήχα, πτύελα και λαχάνιασμα. Στο εμφύσημα καταστρέφονται τοιχώματα των κυψελίδων, ενώ στη χρόνια βρογχίτιδα κυριαρχεί η παραγωγή βλέννας. Στο άσθμα οι αεραγωγοί παρουσιάζουν φλεγμονή και μεταβλητή στένωση, που συνήθως αντιμετωπίζεται με κατάλληλη εισπνεόμενη αγωγή. Στην πνευμονική ίνωση ο ιστός ουλοποιείται και δυσκολεύεται να μεταφέρει οξυγόνο. Η έγκαιρη διάγνωση και η παρακολούθηση από πνευμονολόγο αλλάζουν ουσιαστικά την καθημερινότητα.
Πνευμονία: όταν οι κυψελίδες γεμίζουν με φλεγμονή
Η πνευμονία μπορεί να προκληθεί από βακτήρια, ιούς ή, σπανιότερα, μύκητες. Πυρετός, βήχας, πόνος στην αναπνοή και δύσπνοια είναι συχνά συμπτώματα, ενώ στους ηλικιωμένους μπορεί να προέχει σύγχυση ή απότομη αδυναμία. Η θεραπεία εξαρτάται από το αίτιο και τη βαρύτητα: τα αντιβιοτικά δεν θεραπεύουν μια καθαρά ιογενή λοίμωξη. Η γρίπη, ο RSV, ο πνευμονιόκοκκος και άλλοι μικροοργανισμοί μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή νόσο, ιδίως σε ευπαθείς ομάδες. Οι κατάλληλοι εμβολιασμοί μειώνουν τον κίνδυνο σοβαρής λοίμωξης.
Κορωνοϊός: δεν απείλησε μόνο όσους είχαν ήδη άρρωστους πνεύμονες
Η πανδημία COVID-19 ανέδειξε πόσο γρήγορα μια λοίμωξη μπορεί να διαταράξει την ανταλλαγή οξυγόνου. Άτομα με ΧΑΠ, βρογχεκτασίες, διάμεση πνευμονοπάθεια, καρκίνο ή ανοσοκαταστολή είχαν αυξημένο κίνδυνο βαριάς νόσου. Όμως και προηγουμένως υγιείς άνθρωποι μπορούσαν να εμφανίσουν σοβαρή πνευμονία ή αναπνευστική ανεπάρκεια. Η ηλικία ήταν επίσης ισχυρός παράγοντας κινδύνου. Σε ορισμένους ασθενείς η δύσπνοια και η κόπωση επιμένουν μετά την οξεία λοίμωξη. Η προστασία περιλαμβάνει επικαιροποιημένο εμβολιασμό κατά τις ιατρικές συστάσεις και έγκαιρη αξιολόγηση των ατόμων υψηλού κινδύνου.
Μεταμόσχευση: όταν οι άλλες θεραπείες δεν αρκούν
Σε τελικού σταδίου πνευμονική νόσο, όπως προχωρημένη ίνωση, ΧΑΠ, κυστική ίνωση ή πνευμονική υπέρταση, μπορεί να εξεταστεί μεταμόσχευση ενός ή και των δύο πνευμόνων. Δεν είναι θεραπεία ρουτίνας ούτε λύση για κάθε ασθενή. Προϋποθέτει εξειδικευμένη αξιολόγηση, συμβατό μόσχευμα, μακρά παρακολούθηση και δια βίου ανοσοκαταστολή, η οποία αυξάνει την ευπάθεια σε λοιμώξεις. Οι κίνδυνοι απόρριψης και επιπλοκών σταθμίζονται απέναντι στο προσδοκώμενο όφελος.
Αποχρεμπτικά: τι κάνουν και τι δεν κάνουν
Τα αποχρεμπτικά, όπως η γουαϊφενεσίνη όπου χρησιμοποιείται, βοηθούν να αραιώσει ή να απομακρυνθεί ευκολότερα η βλέννα. Δεν «καθαρίζουν» τους πνεύμονες από την πίσσα του καπνού, δεν θεραπεύουν τον καρκίνο, δεν αντικαθιστούν αντιβιοτικά όταν αυτά χρειάζονται και δεν αντιμετωπίζουν την αιτία κάθε βήχα. Η επαρκής ενυδάτωση μπορεί να βοηθά τις εκκρίσεις, ενώ σε ειδικές παθήσεις απαιτούνται φυσικοθεραπεία αναπνευστικού ή στοχευμένα φάρμακα. Παρατεταμένος βήχας ή πτύελα με αίμα δεν είναι λόγος για ατελείωτη αυτοθεραπεία.
Οι υπόλοιπες απειλές: ρύπανση, επάγγελμα, θρόμβοι και φυματίωση
Μικροσωματίδια, καπνός από πυρκαγιές, μούχλα, επαγγελματική σκόνη, αμίαντος και χημικοί ατμοί μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν αναπνευστική νόσο. Η φυματίωση παραμένει σημαντική λοιμώδης απειλή. Η πνευμονική εμβολή, δηλαδή η απόφραξη αγγείου του πνεύμονα από θρόμβο, μπορεί να προκαλέσει ξαφνική δύσπνοια και πόνο στο στήθος και απαιτεί επείγουσα αντιμετώπιση. Δεν πρέπει να αποδίδουμε κάθε λαχάνιασμα στην ηλικία ή στην έλλειψη άσκησης.
Τι αξίζει να θυμόμαστε
Η διακοπή καπνίσματος, η αποφυγή παθητικού καπνού και ρύπανσης, η φυσική δραστηριότητα, οι κατάλληλοι εμβολιασμοί και η έγκαιρη διερεύνηση συμπτωμάτων προστατεύουν την αναπνευστική υγεία. Επείγουσα βοήθεια χρειάζεται όταν υπάρχει έντονη ή αιφνίδια δύσπνοια, κυάνωση, σύγχυση, σημαντική αιμόπτυση ή επίμονος έντονος πόνος στο στήθος. Η ανάσα δεν είναι αυτονόητη: είναι ένας πολύτιμος δείκτης υγείας που αξίζει να ακούμε πριν γίνει κραυγή αγωνίας.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
American Lung Association – Lung capacity
CDC – Παθήσεις και σοβαρή COVID-19
CDC – Προληπτικός έλεγχος καρκίνου
