Αν μπορούσαμε να σταθούμε στο κέντρο της Αθήνας στις αρχές του 20ού αιώνα, θα δυσκολευόμασταν σε πολλά σημεία να αναγνωρίσουμε την πόλη.
Η Πανεπιστημίου, η Σταδίου, η Πατησίων, η 3ης Σεπτεμβρίου και η ολοκαίνουργια τότε λεωφόρος Συγγρού δεν ήταν οι λεωφόροι που γνωρίζουμε σήμερα. Αυτοκίνητα υπήρχαν ελάχιστα. Κυριαρχούσαν οι άμαξες, τα κάρα, τα άλογα και τα τραμ, ενώ έξω από τον στενό πυρήνα της πόλης άρχιζαν πολύ γρήγορα τα αδόμητα οικόπεδα και τα χωράφια.
Και οι δρόμοι ήταν ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα.
Το καλοκαίρι σήκωναν σκόνη. Με τη βροχή δημιουργούσαν λάσπες. Η εικόνα, ακόμη και σε κεντρικές αρτηρίες, απείχε πολύ από εκείνη μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πρωτεύουσας.
Η Αθήνα όμως άλλαζε.
Και η άσφαλτος ήταν ένα από τα σύμβολα αυτής της αλλαγής.
8 Σεπτεμβρίου 1907: έργα στην Πανεπιστημίου
Στις 8 Σεπτεμβρίου 1907 καταγράφεται η έναρξη εργασιών ασφαλτόστρωσης της οδού Πανεπιστημίου.
Χρειάζεται εδώ μία ιστορική διευκρίνιση. Υπάρχουν πηγές που αναφέρουν ότι πιεστή άσφαλτος πάχους περίπου επτά εκατοστών είχε χρησιμοποιηθεί ήδη από το 1905 σε τμήμα της Αιόλου και ακολούθως στην Πανεπιστημίου, στη Σταδίου και σε δρόμους γύρω από το Σύνταγμα.
Επομένως η ημερομηνία του 1907 είναι ασφαλέστερο να αντιμετωπίζεται ως καταγεγραμμένη έναρξη νέων ή εκτεταμένων εργασιών ασφαλτόστρωσης της Πανεπιστημίου και όχι ως η πρώτη φορά που η άσφαλτος εμφανίσθηκε στον συγκεκριμένο δρόμο.
Η ουσία, πάντως, παραμένει εντυπωσιακή:
Η Αθήνα εκείνα τα χρόνια περνούσε από την εποχή της πέτρας, του χώματος και της σκόνης στην εποχή του σύγχρονου οδοστρώματος.
Πρωθυπουργός ο Γεώργιος Θεοτόκης – δήμαρχος ο Σπύρος Μερκούρης
Πρωθυπουργός της Ελλάδας τον Σεπτέμβριο του 1907 ήταν ο Γεώργιος Θεοτόκης, μία από τις σημαντικές πολιτικές προσωπικότητες της περιόδου πριν από το κίνημα στο Γουδί και την άνοδο του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Στον Δήμο Αθηναίων κυριαρχούσε μία άλλη μεγάλη μορφή της εποχής: ο Σπύρος Μερκούρης, παππούς της Μελίνας Μερκούρη.
Η μακρά δημαρχιακή περίοδος Μερκούρη συνδέθηκε με μεγάλες παρεμβάσεις στην πόλη και ιδιαίτερα με την προσπάθεια βελτίωσης του οδικού δικτύου.
Η πρωτεύουσα είχε ήδη μεγαλώσει σημαντικά και δεν μπορούσε πλέον να λειτουργεί με τις υποδομές της μικρής Αθήνας των πρώτων δεκαετιών μετά την Ανεξαρτησία.
Δεν ήταν όμως όλοι οι μεγάλοι δρόμοι απλώς «χωματόδρομοι»
Η εικόνα χρειάζεται μία μικρή διόρθωση για να είναι ιστορικά ακριβής.
Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι το 1907 όλες οι Πανεπιστημίου, Σταδίου και Πατησίων ήταν απλοί χωματόδρομοι σαν επαρχιακά μονοπάτια.
Σε κεντρικές αρτηρίες είχαν ήδη εφαρμοστεί διάφορες μορφές σκυρόστρωσης και οδοστρωσίας. Το πρόβλημα ήταν ότι τα υλικά φθείρονταν, δημιουργούσαν σκόνη και απαιτούσαν συνεχείς επισκευές.
Η πιεστή άσφαλτος αποτελούσε τεράστιο τεχνολογικό άλμα.
Ήταν καθαρότερη, ομαλότερη και καταλληλότερη για μια πόλη που ετοιμαζόταν να υποδεχθεί το αυτοκίνητο.
Πανεπιστημίου: η λεωφόρος της αθηναϊκής μεγαλοπρέπειας
Η Πανεπιστημίου είχε έναν ιδιαίτερο συμβολισμό.
Πάνω στον άξονά της βρισκόταν ήδη η περίφημη αθηναϊκή Τριλογία: το Πανεπιστήμιο, η Ακαδημία Αθηνών και η Εθνική Βιβλιοθήκη.
Τα νεοκλασικά κτίρια επιχειρούσαν να δώσουν στην Αθήνα την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της πρωτεύουσας ενός νέου κράτους που επικαλούνταν διαρκώς την αρχαία κληρονομιά του.
Μόνο που μπροστά από τα επιβλητικά κτίρια περνούσαν άμαξες και κάρα και η σκόνη εξακολουθούσε να αποτελεί καθημερινότητα.
Η ασφαλτόστρωση, επομένως, δεν ήταν απλώς τεχνικό έργο.
Ήταν αλλαγή εικόνας και εποχής.
Η Σταδίου
Παράλληλα εξελισσόταν η Σταδίου, ένας από τους βασικούς άξονες σύνδεσης της Ομόνοιας με το Σύνταγμα.
Η ονομασία της προήλθε από την αρχική πρόθεση να επεκταθεί προς το Παναθηναϊκό Στάδιο, κάτι που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε όπως είχε σχεδιαστεί.
Μαζί με την Πανεπιστημίου σχημάτισε σταδιακά την καρδιά της εμπορικής, πολιτικής και κοινωνικής Αθήνας.
Και αυτή περιλαμβάνεται στις αρτηρίες όπου αναφέρεται εφαρμογή πιεστής ασφάλτου ήδη από το 1905.
Η Πατησίων έβγαζε την Αθήνα προς την εξοχή
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η Πατησίων.
Σήμερα βρίσκεται μέσα σε ένα αδιάκοπο αστικό τοπίο. Τότε όμως αποτελούσε ουσιαστικά δρόμο που οδηγούσε από την πόλη προς τα Πατήσια.
Καθώς κάποιος απομακρυνόταν από το κέντρο, η πυκνή πόλη τελείωνε και άρχιζε ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο.
Η μετέπειτα λεωφόρος 28ης Οκτωβρίου θα γινόταν ένας από τους σημαντικότερους άξονες επέκτασης της Αθήνας προς τα βόρεια.
Η 3ης Σεπτεμβρίου και τα παλιά ρέματα
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι η σημερινή μορφή του εδάφους μπορεί να μας εξαπατήσει.
Περιοχές της Αθήνας διασχίζονταν από ρέματα και χειμάρρους που σταδιακά καλύφθηκαν καθώς η πόλη επεκτεινόταν. Ιστορικές αναφορές συνδέουν την περιοχή της σημερινής 3ης Σεπτεμβρίου με αυτό το παλιό υδρογραφικό τοπίο.
Η πρωτεύουσα δεν χτίστηκε απλώς επάνω σε χωράφια.
Σε σημαντικό βαθμό σκέπασε ρέματα, άλλαξε φυσικές κοίτες και δημιούργησε δρόμους εκεί όπου προηγουμένως η γεωγραφία ήταν τελείως διαφορετική.
Και ξαφνικά εμφανίστηκε η Συγγρού
Η πιο εντυπωσιακή ίσως περίπτωση ήταν η λεωφόρος Συγγρού.
Η χάραξή της άρχισε στις αρχές του 20ού αιώνα και ο μεγάλος νέος άξονας δόθηκε σε δημόσια χρήση τον Νοέμβριο του 1904.
Ήταν ένας δρόμος σχεδόν επαναστατικός για τα δεδομένα της εποχής: περίπου πέντε χιλιόμετρα μήκος, μεγάλος σε πλάτος και σχεδόν ευθύς προς τη θάλασσα.
Ένωνε ουσιαστικά την Αθήνα με το Φάληρο.
Δεξιά και αριστερά, όμως, δεν υπήρχε η σημερινή πυκνή δόμηση.
Υπήρχαν χωράφια, ανοιχτές εκτάσεις και διάσπαρτα σπίτια.
Ο Κωστής Παλαμάς εντυπωσιάστηκε τόσο από τον καινούργιο δρόμο ώστε το 1904 έγραφε για τη «μονοκόμματη μεγαλοπρέπεια» που χάριζε στην Αθήνα.
Η λεωφόρος Συγγρού ήταν στην πραγματικότητα μια δήλωση:
Η Αθήνα ήθελε επιτέλους να φτάσει στη θάλασσα ως μεγάλη πρωτεύουσα.
Μια πόλη που μεγάλωνε πολύ γρηγορότερα από τις υποδομές της
Όταν η Αθήνα ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους το 1834, ήταν μία μικρή πόλη.
Μέσα σε περίπου εβδομήντα χρόνια είχε αλλάξει δραματικά.
Είχαν χτιστεί ανάκτορα, υπουργεία, πανεπιστημιακά και δημόσια κτίρια, είχαν δημιουργηθεί νέες πλατείες και συνοικίες και είχε αρχίσει να διαμορφώνεται ένα σύγχρονο δίκτυο συγκοινωνιών.
Αλλά κάτω από αυτή τη λαμπερή βιτρίνα υπήρχε ένα καθημερινό πρόβλημα:
οι υποδομές έτρεχαν πίσω από την ανάπτυξη της πόλης.
Οι δρόμοι αποτελούσαν χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Γύρω στο 1900 η συνολική επιφάνεια των αθηναϊκών δρόμων υπολογιζόταν περίπου στα 350.000 τετραγωνικά μέτρα, ενώ μόνο ένα μέρος είχε αποκτήσει βελτιωμένη επίστρωση.
Γι’ αυτό οι ασφαλτοστρώσεις των πρώτων χρόνων του 20ού αιώνα είχαν τόσο μεγάλη σημασία.
Από τις άμαξες στο αυτοκίνητο
Υπήρχε και κάτι που κανείς τότε δεν μπορούσε να υπολογίσει πλήρως.
Το αυτοκίνητο ερχόταν.
Στις αρχές του αιώνα αποτελούσε ακόμη σπάνιο και εντυπωσιακό θέαμα στους αθηναϊκούς δρόμους. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες όμως θα άλλαζε οριστικά την πόλη.
Οι μεγάλοι οδικοί άξονες που κατασκευάζονταν για άμαξες, κάρα και τραμ θα μετατρέπονταν βαθμιαία σε λεωφόρους αυτοκινήτων.
Η Πανεπιστημίου, η Σταδίου, η Πατησίων και η Συγγρού θα γίνονταν οι αρτηρίες μιας μητρόπολης που οι άνθρωποι του 1907 δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν.
Η άσφαλτος ως σύμβολο μιας άλλης Αθήνας
Γι’ αυτό η επέτειος της 8ης Σεπτεμβρίου 1907 είναι πολύ περισσότερο από μια υποσημείωση στην ιστορία των δημοσίων έργων.
Μας μεταφέρει σε μια Αθήνα που προσπαθούσε να αποτινάξει τη σκόνη — κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Μια Αθήνα όπου η Πανεπιστημίου αποκτούσε σύγχρονο οδόστρωμα, η Σταδίου μεταμορφωνόταν, η Πατησίων άνοιγε την πόλη προς τα βόρεια και η νεότατη Συγγρού οδηγούσε σχεδόν μέσα από την εξοχή μέχρι τη θάλασσα.
Και κάπως έτσι, δρόμο τον δρόμο, πέτρα την πέτρα και τελικά άσφαλτο πάνω στο παλιό οδόστρωμα, η μικρή πρωτεύουσα του 19ου αιώνα άρχισε να αποκτά την εικόνα της μεγάλης Αθήνας του 20ού.
Μιας πόλης που για πρώτη φορά ήθελε όχι απλώς να λέγεται πρωτεύουσα.
Ήθελε και να μοιάζει με πρωτεύουσα.
