Η πλασμαφαίρεση ή, ακριβέστερα όταν μιλάμε για θεραπεία, η θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος (Therapeutic Plasma Exchange – TPE) ήρθε τις τελευταίες ημέρες στο προσκήνιο στην Ελλάδα με τον θάνατο Μαζωνάκη. Τι ακριβώς είναι όμως αυτή η εξειδικευμένη ιατρική πράξη και, κυρίως, τι λένε γι’ αυτήν γιατροί και μεγάλα πανεπιστημιακά και νοσοκομειακά κέντρα του εξωτερικού;
Η διεθνής βιβλιογραφία δίνει μια αρκετά καθαρή απάντηση: πρόκειται για καθιερωμένη θεραπευτική μέθοδο, η οποία μπορεί σε ορισμένες ασθένειες να αποδειχθεί ακόμη και σωτήρια, αλλά εφαρμόζεται για συγκεκριμένες ιατρικές ενδείξεις, με εξειδικευμένο προσωπικό, κατάλληλο εξοπλισμό και στενή παρακολούθηση του ασθενούς. (PubMed)
Η γιατρός της Johns Hopkins που εξηγεί την πλασμαφαίρεση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η περίπτωση της Dr C. Elena Cervantes,νεφρολόγου στο Johns Hopkins University School of Medicine στη Βαλτιμόρη. Μαζί με τους Evan M. Bloch και C. John Sperati συνέγραψε το εκτενές επιστημονικό κείμενο «Therapeutic Plasma Exchange: Core Curriculum 2023», που δημοσιεύθηκε στο American Journal of Kidney Diseases. Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν την αφαίρεση ως ακρογωνιαίο λίθο σύγχρονων θεραπευτικών εφαρμογών και επισημαίνουν ότι η TPE μπορεί, σε κατάλληλα επιλεγμένες παθήσεις, να σώσει όργανα ακόμη και ζωές. (PubMed)
Η Cervantes έδωσε μάλιστα ειδική βιντεοσκοπημένη συνέντευξη στο AJKD Blog, στην οποία ανέλυσε τη θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος από την πλευρά του γιατρού που πρέπει να τη συνταγογραφήσει, να την οργανώσει και να παρακολουθήσει τον ασθενή. (AJKD Blog) Πατήστε το link για το βίντεο
Η βασική αρχή είναι σχετικά εύκολο να περιγραφεί: το αίμα περνά από ειδικό μηχάνημα, το πλάσμα διαχωρίζεται και αφαιρείται και τα κυτταρικά συστατικά του αίματος επιστρέφουν στον ασθενή μαζί με κατάλληλο υγρό αντικατάστασης. Με τον τρόπο αυτό μπορούν να απομακρυνθούν από την κυκλοφορία παθολογικοί παράγοντες, όπως ορισμένα επιβλαβή αντισώματα. (PubMed)
Δεν είναι όμως θεραπεία για τα πάντα
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο. Η American Society for Apheresis (ASFA) αξιολογεί τις θεραπευτικές εφαρμογές της αφαίρεσης με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία και τις κατατάσσει σε κατηγορίες.
Στην Κατηγορία Ι η αφαίρεση θεωρείται θεραπεία πρώτης γραμμής, μόνη της ή σε συνδυασμό με άλλες θεραπείες. Στην Κατηγορία ΙΙ αποτελεί θεραπεία δεύτερης γραμμής. Στην Κατηγορία ΙΙΙ ο ρόλος της δεν έχει αποδειχθεί επαρκώς και η απόφαση πρέπει να εξατομικεύεται, ενώ στην Κατηγορία IV τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι η θεραπεία είναι αναποτελεσματική ή μπορεί να είναι επιβλαβής. (ScienceDirect)
Άρα η λέξη «πλασμαφαίρεση» από μόνη της δεν σημαίνει ότι μια θεραπεία είναι ενδεδειγμένη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι για ποια νόσο, με ποια ένδειξη και βάσει ποιου θεραπευτικού πρωτοκόλλου πραγματοποιείται.
Σε ποιες ασθένειες χρησιμοποιείται
Μεταξύ των γνωστότερων εφαρμογών της θεραπευτικής ανταλλαγής πλάσματος βρίσκονται ορισμένες σοβαρές αιματολογικές, ανοσολογικές και νευρολογικές παθήσεις.
Η Cleveland Clinic αναφέρει μεταξύ άλλων τη θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα, τη μακροσφαιριναιμία Waldenström, το σύνδρομο Guillain-Barré και τη μυασθένεια gravis. Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε ασθενείς με σκλήρυνση κατά πλάκας που παρουσιάζουν σοβαρές οξείες εκδηλώσεις. (Cleveland Clinic)
Η Mayo Clinic αναφέρει χαρακτηριστικά για τη μυασθένεια gravis ότι η πλασμαφαίρεση αφαιρεί από το αίμα αντισώματα που παρεμποδίζουν τη μετάδοση των σημάτων από τις νευρικές απολήξεις στους μυς. Διευκρινίζει όμως ότι το όφελος συνήθως διαρκεί μόνο λίγες εβδομάδες. (Mayo Clinic)
Τρεις περίπου ώρες στο University College London
Ιδιαίτερα κατατοπιστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η ειδική υπηρεσία Plasma Exchange του National Hospital for Neurology and Neurosurgery του University College London Hospitals.
Εκεί η TPE πραγματοποιείται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο, με εξειδικευμένο εξοπλισμό και από νοσηλευτές εκπαιδευμένους ειδικά στη διαδικασία. Ο ασθενής συνδέεται με καρδιολογικό monitor, ελέγχονται αρτηριακή πίεση και θερμοκρασία και λαμβάνονται εξετάσεις αίματος, ενώ κατά τη διάρκεια της θεραπείας υπάρχει συνεχής παρακολούθηση και επαναλαμβανόμενες μετρήσεις της πίεσης. (UCLH)
Μια συνεδρία εκεί διαρκεί περίπου τρεις ώρες, αν και ο χρόνος εξαρτάται από την ποσότητα πλάσματος που πρέπει να αντικατασταθεί και από το πώς ανέχεται ο ασθενής τη θεραπεία. Σε ορισμένα πρωτόκολλα οι συνεδρίες πραγματοποιούνται καθημερινά έως και για πέντε ημέρες. (UCLH)
Ασφαλής, αλλά όχι χωρίς κινδύνους
Το UCLH χαρακτηρίζει την TPE γενικά ασφαλή και καλά ανεκτή. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι μια αθώα διαδικασία χωρίς πιθανές επιπλοκές.
Μπορεί να εμφανιστούν πτώση της αρτηριακής πίεσης, αίσθημα ψύχους, ναυτία, μυρμήγκιασμα στα άκρα και μεταβολές στους ηλεκτρολύτες. Υπάρχουν επίσης κίνδυνοι που σχετίζονται με τη φλεβική πρόσβαση, όπως αιμορραγία, λοίμωξη, θρόμβωση ή, σπανιότερα, βλάβη αγγείου. (UCLH)
Η Cleveland Clinic αναφέρει επίσης μεταξύ των πιθανών επιπλοκών την υποασβεστιαιμία, την υποθερμία και την υπόταση. (Cleveland Clinic)
Γι’ αυτό και η διεθνής πρακτική προβλέπει παρακολούθηση του ασθενούς και δυνατότητα άμεσης ιατρικής παρέμβασης εφόσον παρουσιαστεί πρόβλημα.
Το μήνυμα των διεθνών επιστημόνων
Η εικόνα που προκύπτει από τη Johns Hopkins, την American Society for Apheresis, τη Mayo Clinic, την Cleveland Clinic και το University College London είναι τελικά ξεκάθαρη.
Η θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος δεν είναι ούτε πειραματικό «καθάρισμα του αίματος» ούτε μια γενική μέθοδος αναζωογόνησης για υγιείς ανθρώπους. Είναι μια σοβαρή και εξειδικευμένη ιατρική θεραπεία, με τεκμηριωμένες εφαρμογές σε συγκεκριμένες παθήσεις και διαφορετικό βαθμό επιστημονικής τεκμηρίωσης ανά ένδειξη. (PubMed)
Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο που πρέπει να γνωρίζει το ευρύ κοινό τώρα που η πλασμαφαίρεση μπήκε αιφνιδίως στην καθημερινή συζήτηση: άλλο η ίδια η αναγνωρισμένη ιατρική μέθοδος και άλλο πού, γιατί, σε ποιον ασθενή και με ποια ένδειξη εφαρμόζεται.
Φωτό: Η πρώτη είναι το επίσημο πορτρέτο της Cervantes από Johns Hopkins Medicine. Η δεύτερη είναι πραγματική νοσοκομειακή εικόνα ασθενούς κατά τη διάρκεια plasma exchange, με το μηχάνημα δίπλα στο κρεβάτι.
