Η ψυχική υγεία δεν είναι πολυτέλεια ούτε αφορά μόνο εκείνους που έχουν διαγνωστεί με κάποια σοβαρή ψυχική διαταραχή. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, εργαζόμαστε, αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες και σχετιζόμαστε με τους ανθρώπους γύρω μας.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας τιμάται κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου, με στόχο την ενημέρωση για τις ψυχικές διαταραχές αλλά και την καταπολέμηση του στίγματος που εξακολουθεί να ακολουθεί εκατομμύρια ανθρώπους. Η διεθνής πρωτοβουλία ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 με τη συμμετοχή της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Ψυχικής Υγείας και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Ένας στους πέντε Έλληνες
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το πρόβλημα στην Ελλάδα είναι πολύ μεγαλύτερο από όσο συχνά πιστεύουμε.
Σύμφωνα με το προφίλ υγείας της χώρας που έχουν δημοσιεύσει ΟΟΣΑ και Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο, σχεδόν το 19% του πληθυσμού στην Ελλάδα αντιμετώπιζε κάποια μορφή προβλήματος ψυχικής υγείας ήδη το 2019, πριν δηλαδή από την πανδημία. Με απλά λόγια, πρόκειται περίπου για έναν στους πέντε ανθρώπους.
Στις ψυχικές διαταραχές περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων οι αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, οι διπολικές διαταραχές, η σχιζοφρένεια και άλλες παθήσεις διαφορετικής βαρύτητας. Η πανδημία που ακολούθησε επιβάρυνε διεθνώς την κατάσταση, ενώ στην Ελλάδα προστέθηκαν τα τελευταία χρόνια η οικονομική ανασφάλεια, οι φυσικές καταστροφές και μεγάλες συλλογικές τραγωδίες.
Κατάθλιψη, άγχος και κοινωνικές ανισότητες
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η κοινωνική διάσταση της ψυχικής υγείας. Στην ευρωπαϊκή έρευνα υγείας του 2019, το 3,8% των Ελλήνων δήλωνε ότι αντιμετώπιζε κατάθλιψη. Οι διαφορές όμως ανάλογα με το φύλο και το εισόδημα ήταν σημαντικές.
Στις γυναίκες που βρίσκονταν στο χαμηλότερο εισοδηματικό επίπεδο, το ποσοστό που ανέφερε κατάθλιψη έφθανε στο 7,7%, ενώ στις γυναίκες της υψηλότερης εισοδηματικής κατηγορίας ήταν περίπου 2,1%.
Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η ψυχική υγεία συνδέεται στενά και με τις συνθήκες ζωής: οικονομική ανασφάλεια, ανεργία, μοναξιά, οικογενειακά προβλήματα, εργασιακή πίεση και κοινωνικός αποκλεισμός μπορούν να λειτουργήσουν επιβαρυντικά.
Οι αυτοκτονίες στην Ελλάδα
Ένας από τους σοβαρότερους δείκτες που συνδέονται με την ψυχική υγεία είναι οι αυτοκτονίες. Σύμφωνα με συγκρίσιμα στοιχεία του ΟΟΣΑ, στην Ελλάδα καταγράφονται περίπου 5 θάνατοι από αυτοκτονία ανά 100.000 κατοίκους, έναντι περίπου 11 ανά 100.000 κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ.
Η Ελλάδα επομένως βρίσκεται σημαντικά χαμηλότερα από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία της πρόληψης, της έγκαιρης διάγνωσης και κυρίως της δυνατότητας ενός ανθρώπου που βρίσκεται σε κρίση να ζητήσει άμεσα βοήθεια.
Το μεγάλο πρόβλημα της πρόσβασης
Το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ένα πρόβλημα αλλά και πόσο εύκολα μπορούν να βρουν ψυχολόγο, ψυχίατρο ή δημόσια δομή όταν πραγματικά τη χρειάζονται.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ευρύτερα σημαντικό πρόβλημα πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας. Ο ΟΟΣΑ έχει καταγράψει υψηλό ποσοστό πολιτών με ανεκπλήρωτες ανάγκες υγειονομικής περίθαλψης σε σύγκριση με τον μέσο όρο των χωρών του οργανισμού. Η οικονομική δυνατότητα, οι αναμονές και η γεωγραφική απόσταση από εξειδικευμένες υπηρεσίες μπορούν να γίνουν ακόμη μεγαλύτερα εμπόδια όταν πρόκειται για ψυχική υγεία.
Νέες μονάδες ψυχικής υγείας
Τα τελευταία χρόνια επιχειρείται μεγάλη μεταρρύθμιση του ελληνικού συστήματος ψυχικής υγείας, με έμφαση στη μεταφορά της φροντίδας από το παραδοσιακό ψυχιατρικό ίδρυμα προς την κοινότητα.
Στο πλαίσιο αυτό έχει προωθηθεί η δημιουργία νέων μονάδων ψυχικής υγείας και η αναβάθμιση των υφιστάμενων υπηρεσιών. Το ζητούμενο είναι οι υπηρεσίες να βρίσκονται όσο γίνεται πιο κοντά στον πολίτη και να υπάρχει συνέχεια στη φροντίδα μετά την έξοδο από ένα νοσοκομείο.
Το 10306 λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο
Σημαντικό εργαλείο αποτελεί η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306, η οποία λειτουργεί δωρεάν και ανώνυμα, 24 ώρες το 24ωρο και 365 ημέρες τον χρόνο.
Απευθύνεται σε ανθρώπους κάθε ηλικίας για ζητήματα όπως άγχος, κρίσεις πανικού, πένθος, οικογενειακές δυσκολίες ή άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας και μπορεί να προσφέρει υποστήριξη, ενημέρωση και παραπομπή στις κατάλληλες υπηρεσίες.
Το στίγμα που επιμένει
Υπάρχει όμως ένα εμπόδιο που δεν αντιμετωπίζεται μόνο με περισσότερους γιατρούς ή νέες δομές: το κοινωνικό στίγμα.
Άνθρωποι εξακολουθούν να αποφεύγουν τον ψυχίατρο ή τον ψυχολόγο επειδή φοβούνται τι θα πει η οικογένεια, το εργασιακό περιβάλλον ή η κοινωνία. Η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία έχει επισημάνει ιδιαίτερα την ανάγκη να σταματήσει η αυθαίρετη σύνδεση των σοβαρών ψυχικών διαταραχών με την επικινδυνότητα, καθώς τέτοιες γενικεύσεις αναπαράγουν στερεότυπα και περιθωριοποιούν τους ασθενείς.
Η ψυχική νόσος είναι ασθένεια και χρειάζεται επιστημονική αντιμετώπιση, φροντίδα και κοινωνική στήριξη.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα της 10ης Οκτωβρίου: να μπορεί κάποιος να πει «χρειάζομαι βοήθεια» χωρίς να φοβάται, χωρίς να ντρέπεται και, κυρίως, να υπάρχει η υπηρεσία που θα του την προσφέρει.
