Στις 25 Σεπτεμβρίου 1974, δύο μήνες μετά την κατάρρευση της δικτατορίας των συνταγματαρχών, ένα ιστορικό φύλλο επιστρέφει στα ελληνικά περίπτερα. Ο «Ριζοσπάστης», η εφημερίδα που είχε συνδεθεί με την πορεία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, κυκλοφορεί και πάλι νόμιμα, έπειτα από 27 χρόνια απαγόρευσης.
Η επανέκδοσή του ακολουθεί τη νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, στις 23 Σεπτεμβρίου 1974, από την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Δεν επρόκειτο απλώς για την επιστροφή μιας εφημερίδας. Ήταν μία από τις χαρακτηριστικές στιγμές της Μεταπολίτευσης και της αποκατάστασης των πολιτικών ελευθεριών.
Από τη Θεσσαλονίκη του 1916 στην Αθήνα του 1917
Η ιστορία του «Ριζοσπάστη» αρχίζει πολύ πριν από τη Μεταπολίτευση. Η ονομασία είχε χρησιμοποιηθεί ήδη από το 1908, σε εφημερίδα του Γεωργίου Φιλάρετου. Η έκδοση που συνδέεται με τη μετέπειτα ιστορική διαδρομή του φύλλου εμφανίζεται στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 1916, με ιδρυτή τον δημοσιογράφο Ιωάννη Πετσόπουλο.
Στις 23 Ιουλίου 1917 αρχίζει η αθηναϊκή έκδοσή του, σε μια περίοδο έντονων πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων. Στα επόμενα χρόνια η εφημερίδα συνδέεται με το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας, που ιδρύθηκε το 1918 και μετεξελίχθηκε στο ΚΚΕ. Το 1924 ο «Ριζοσπάστης» γίνεται επίσημο όργανο του κόμματος, με έμφαση στα εργατικά ζητήματα και στις κοινωνικές διεκδικήσεις.
Οι απαγορεύσεις, ο Μεταξάς και ο παράνομος Τύπος
Στον Μεσοπόλεμο η εφημερίδα αντιμετώπισε επανειλημμένα διώξεις και απαγορεύσεις. Η δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου επέβαλε περιορισμούς στην κυκλοφορία της, ενώ η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 του Ιωάννη Μεταξά οδήγησε σε νέα περίοδο παρανομίας.
Μία ιδιαίτερη πτυχή ήταν η κυκλοφορία πλαστού «Ριζοσπάστη» από την Ασφάλεια του Κωνσταντίνου Μανιαδάκη, με σκοπό την παραπλάνηση των κομμουνιστών. Κατά τη γερμανική Κατοχή, ο παράνομος Τύπος αποτέλεσε μέσο ενημέρωσης και αντιστασιακής δράσης.
Μετά την Απελευθέρωση, το 1944, ο «Ριζοσπάστης» επανήλθε στη νόμιμη κυκλοφορία. Η έκδοσή του διακόπηκε στο κέντρο της Αθήνας κατά τα Δεκεμβριανά και επανεκδόθηκε κανονικά στις 15 Φεβρουαρίου 1945, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Ο Οκτώβριος του 1947 και η αρχή της μεγάλης παρανομίας
Η καθοριστική τομή ήρθε μέσα στον Εμφύλιο Πόλεμο. Στις 18 Οκτωβρίου 1947, με το υπ’ αριθμόν 3219 βούλευμα του Συμβουλίου Εφετών Αθηνών, ο «Ριζοσπάστης» τέθηκε εκτός νόμου. Την ίδια ημέρα απαγορεύτηκε και η εφημερίδα του ΕΑΜ «Ελεύθερη Ελλάδα». Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους τέθηκε εκτός νόμου και το ΚΚΕ με τον Αναγκαστικό Νόμο 509.
Από εκείνη τη στιγμή άρχισε η μακρά περίοδος κατά την οποία η εφημερίδα δεν μπορούσε να εκδίδεται και να διανέμεται νόμιμα στην Ελλάδα. Το πρώτο παράνομο φύλλο μετά την απαγόρευση κυκλοφόρησε στις 12 Νοεμβρίου 1947.
Τα μυστικά τυπογραφεία και οι άνθρωποι που ρίσκαραν την ελευθερία τους
Η απαγόρευση δεν σήμαινε ότι η εφημερίδα έπαψε να υπάρχει. Στα χρόνια της παρανομίας εκδιδόταν άλλοτε τυπωμένη και άλλοτε πολυγραφημένη, μέσα από παράνομα τυπογραφεία και δίκτυα διανομής. Η κατοχή, η εκτύπωση και η διακίνηση παράνομων κομματικών εντύπων μπορούσαν να οδηγήσουν σε σύλληψη και φυλάκιση.
Χαρακτηριστική είναι η ιστορία μυστικού τυπογραφείου σε υπόγειο σπιτιού στην Καλλιθέα, το οποίο παρέμεινε άγνωστο επί δεκαετίες και αποκαλύφθηκε το 1993. Οι παράνομες εκδόσεις αποτελούν ξεχωριστό κεφάλαιο της ιστορίας του ελληνικού Τύπου.
Η δικτατορία του 1967 και η επιστροφή στη νομιμότητα
Η επιβολή της δικτατορίας στις 21 Απριλίου 1967 διατήρησε την απαγόρευση της κομμουνιστικής πολιτικής δραστηριότητας. Ο «Ριζοσπάστης» εξακολούθησε να κυκλοφορεί παράνομα, σε μη τακτά διαστήματα.
Η κατάρρευση της χούντας, τον Ιούλιο του 1974, άνοιξε νέα περίοδο. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε στην Ελλάδα και ανέλαβε την πρωθυπουργία της κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Στις 23 Σεπτεμβρίου 1974 καταργήθηκε το νομοθετικό πλαίσιο που είχε θέσει το ΚΚΕ εκτός νόμου. Δύο ημέρες αργότερα, στις 25 Σεπτεμβρίου, ο «Ριζοσπάστης» επέστρεψε στη νόμιμη κυκλοφορία ως όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ.
25 Σεπτεμβρίου 1974: Η εφημερίδα ξανά στα περίπτερα
Το πρώτο νόμιμο φύλλο αποτέλεσε ιστορικό τεκμήριο της νέας πολιτικής πραγματικότητας. Οι αναγνώστες μπορούσαν πλέον να αγοράσουν ανοιχτά μια εφημερίδα που επί 27 χρόνια διακινούνταν παράνομα. Σε επετειακή έκδοση του 2024 καταγράφηκαν προσωπικές μαρτυρίες ανθρώπων που θυμούνταν εκείνη την ημέρα, ανάμεσά τους ο ηθοποιός Γιάννης Καλατζόπουλος και ο συνδικαλιστής Γιώργος Μαυρίκος.
Μια εφημερίδα που αποτελεί και ιστορικό αρχείο
Ο «Ριζοσπάστης» συνέχισε μετά το 1974 την έκδοσή του ως κομματική εφημερίδα, διατηρώντας τη σύνδεσή του με το ΚΚΕ. Τα φύλλα του αποτελούν πηγή για τη μελέτη της ελληνικής πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας, αλλά και για την εξέλιξη της κομματικής δημοσιογραφίας.
Η ιστορική σημασία της 25ης Σεπτεμβρίου 1974 υπερβαίνει την επέτειο μιας εφημερίδας. Η επιστροφή του «Ριζοσπάστη» στα περίπτερα ήταν μέρος της αποκατάστασης του πολιτικού πλουραλισμού και της ελευθερίας του Τύπου στην Ελλάδα: της ελευθερίας των πολιτών να διαβάζουν, να συμφωνούν ή να διαφωνούν με τις ιδέες που δημοσιεύονται, χωρίς να απαγορεύεται η κυκλοφορία τους εξαιτίας της πολιτικής τους ταυτότητας.
