Η Σάμος δεν βρίσκεται απλώς στο Ανατολικό Αιγαίο. Σε ένα σημείο της βρίσκεται τόσο κοντά στη Μικρά Ασία, ώστε η γεωγραφία από μόνη της εξηγεί γιατί επί αιώνες το νησί βρέθηκε στο επίκεντρο ιστορικών αναμετρήσεων και γεωπολιτικών ισορροπιών.
Στις 7 Σεπτεμβρίου 1912 οι Σάμιοι, με επικεφαλής τον Θεμιστοκλή Σοφούλη, κήρυξαν επανάσταση με στόχο την αυτοδιάθεση και τελικά την ένωση της Σάμου με το Βασίλειο της Ελλάδος.
Ήταν η τελευταία πράξη μιας μακράς διαδρομής.
Από την Επανάσταση του 1821 στην Ηγεμονία
Η Σάμος είχε επαναστατήσει ήδη από το 1821 και οι κάτοικοί της κατάφεραν να αποκρούσουν τις οθωμανικές προσπάθειες ανακατάληψης. Παρ’ όλα αυτά, το νησί έμεινε έξω από τα σύνορα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.
Από το 1834-1835 διαμορφώθηκε το καθεστώς της Ηγεμονίας της Σάμου, μιας αυτόνομης ηγεμονίας υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου. Η Σάμος είχε δική της διοίκηση, ενώ κατέβαλλε ετήσιο φόρο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Το καθεστώς αυτό άντεξε μέχρι το 1912.
Η επανάσταση του Σοφούλη τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς οδήγησε λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 11 Νοεμβρίου 1912, στην επίσημη διακήρυξη της Ένωσης της Σάμου με την Ελλάδα.
Μια ανάσα από την Τουρκία
Για να αντιληφθεί κανείς τη γεωπολιτική σημασία της Σάμου αρκεί να κοιτάξει έναν χάρτη.
Στα ανατολικά του νησιού βρίσκεται η Μικρά Ασία και ανάμεσά τους το περίφημο Στενό της Μυκάλης, γνωστό από την αρχαιότητα και ως Επταστάδιος Πορθμός.
Στο στενότερο σημείο η απόσταση μεταξύ Σάμου και τουρκικών ακτών υπολογίζεται περίπου στο 1,6 χιλιόμετρο.
Ουσιαστικά, η απέναντι χώρα βρίσκεται μπροστά στα μάτια των κατοίκων.
Αυτή η εξαιρετικά μικρή απόσταση έκανε ανέκαθεν τη Σάμο φυσική γέφυρα ανάμεσα στο Αιγαίο και τη Μικρά Ασία, αλλά ταυτόχρονα της προσέδωσε τεράστια στρατηγική σημασία.
Τα δύο μεγάλα λιμάνια και η Τουρκία απέναντι
Η Σάμος διαθέτει δύο κύριες ακτοπλοϊκές πύλες: το Βαθύ (λιμένας Σάμου) και το Καρλόβασι.
Το Βαθύ βρίσκεται στη βορειοανατολική Σάμο, βαθιά μέσα στον μεγάλο και προστατευμένο κόλπο του Βαθέος. Το Καρλόβασι, το δεύτερο μεγάλο ακτοπλοϊκό λιμάνι, βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά του νησιού και κοιτάζει προς το ανοιχτό Αιγαίο. Υπήρξε μάλιστα σημαντικό εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο, ιδιαίτερα την εποχή της μεγάλης ανάπτυξης της σαμιακής βυρσοδεψίας.
Υπάρχει βεβαίως και το ιστορικό λιμάνι του Πυθαγορείου, στη νοτιοανατολική πλευρά, το οποίο δεν πρέπει να συγχέεται με τις δύο κύριες ακτοπλοϊκές πύλες του νησιού. Το Πυθαγόρειο έχει τη δική του ιδιαίτερη ιστορική και τουριστική σημασία.
Η πραγματικά εντυπωσιακή εικόνα της εγγύτητας με την Τουρκία βρίσκεται στην ανατολική και νοτιοανατολική Σάμο. Στην περιοχή της Ψιλής Άμμου και στο Στενό της Μυκάλης, η μικρασιατική ακτή βρίσκεται κυριολεκτικά απέναντι. Στο στενότερο σημείο η απόσταση είναι περίπου 1,6 χιλιόμετρο, μία από τις μικρότερες αποστάσεις μεταξύ ελληνικού νησιού και τουρκικών ακτών.
Το Πυθαγόρειο, το αρχαίο Τηγάνι, είναι ένας από τους ωραιότερους και ιστορικότερους λιμένες του Αιγαίου. Από εδώ πραγματοποιούνται και θαλάσσιες συνδέσεις προς τις απέναντι τουρκικές ακτές, ιδιαίτερα κατά την τουριστική περίοδο.
Το Πυθαγόρειο, γενέτειρα του μεγάλου μαθηματικού Πυθαγόρα, μαζί με το Ηραίο αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, ενώ λίγα χιλιόμετρα μακριά βρίσκεται και το περίφημο Ευπαλίνειο Όρυγμα.
Το μικρό νησί που σήμερα είναι τουρκικό
Στο Στενό της Μυκάλης υπάρχει και μια σχεδόν άγνωστη αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ιστορία.
Απέναντι από την Ψιλή Άμμο βρίσκεται η ελληνική βραχονησίδα Βαρελούδι ή Βελανιδιά.
Λίγο νοτιότερα βρίσκεται μια άλλη μικρή νησίδα, γνωστή παλαιότερα ως Άγιος Νικόλαος, αλλά και ως Νάρθηξ ή Παναγία.
Η δεύτερη βρίσκεται σήμερα υπό τουρκική κυριαρχία και ονομάζεται Bayrak Adası, δηλαδή «Νησί της Σημαίας».
Χρειάζεται εδώ ιστορική ακρίβεια: δεν πρόκειται ακριβώς για μια απλή «ανταλλαγή» κατά την οποία η Ελλάδα έδωσε ένα νησάκι και πήρε κάποιο άλλο.
Το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μικρών νησίδων καθορίστηκε μέσα από το διεθνές νομικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και οριστικοποιήθηκε με τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 και τις σχετικές ρυθμίσεις για τις νησίδες που βρίσκονται πολύ κοντά στις μικρασιατικές ακτές.
Έτσι δημιουργήθηκε αυτή η εντυπωσιακή γεωγραφική εικόνα: στο ίδιο στενό, ανάμεσα στη Σάμο και τη Μικρά Ασία, το Βαρελούδι παρέμεινε ελληνικό, ενώ ο Άγιος Νικόλαος πέρασε στην Τουρκία.
Η Σάμος των δύο κόσμων
Η γεωγραφία καθόρισε και την κοινωνία της Σάμου.
Για αιώνες οι Σαμιώτες είχαν στενές εμπορικές, οικογενειακές και πολιτιστικές σχέσεις με τα παράλια της Μικράς Ασίας. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες πέρασαν από το νησί και πολλοί εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Βαθύ, στο Τηγάνι –το σημερινό Πυθαγόρειο– και σε άλλες περιοχές.
Σήμερα η Σάμος αριθμεί περίπου 33.000 κατοίκους και παραμένει ένα από τα πιο πράσινα νησιά του Αιγαίου.
Έχει το Βαθύ, το Καρλόβασι, το Πυθαγόρειο, το Κοκκάρι, τον Μαραθόκαμπο. Έχει τον επιβλητικό Κέρκη, αμπελώνες και το περίφημο σαμιώτικο μοσχάτο κρασί. Έχει τον Πυθαγόρα, τον Αρίσταρχο, το Ηραίο και το Ευπαλίνειο Όρυγμα.
Και έχει κάτι ακόμη που δύσκολα αντιλαμβάνεται όποιος δεν έχει βρεθεί στην ανατολική πλευρά της:
την Τουρκία απέναντι, σχεδόν σε απόσταση αναπνοής.
Η Σάμος είναι από εκείνα τα ελληνικά νησιά όπου η λέξη «ακριτικό» δεν αποτελεί γεωγραφικό χαρακτηρισμό σε κάποιον χάρτη.
Τη βλέπεις με τα μάτια σου.
Και ίσως γι’ αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ιστορική σημασία εκείνη η απόφαση των Σαμιωτών του 1912 να επαναστατήσουν και να διακηρύξουν λίγους μήνες αργότερα ότι το μέλλον του νησιού τους ήταν οριστικά συνδεδεμένο με την Ελλάδα.
