Σε μια απομονωμένη περιοχή του Skeleton Canyon, κοντά στα σημερινά σύνορα Αριζόνας και Νέου Μεξικού, τελείωνε ουσιαστικά μία ολόκληρη εποχή της αμερικανικής Δύσης. Ο Τζερόνιμο, ίσως το διασημότερο όνομα Ινδιάνου παγκοσμίως, δεχόταν να παραδοθεί στις αμερικανικές δυνάμεις. Ήταν Σεπτέμβριος 1886.
Δεν ήταν αρχηγός φυλής – αλλά έγινε σύμβολο
Ο Τζερόνιμο γεννήθηκε περίπου το 1829 κοντά στον ποταμό Gila, στη σημερινή περιοχή του Νέου Μεξικού. Το πραγματικό του όνομα ήταν Goyaałé ή Goyathlay, που αποδίδεται ως «αυτός που χασμουριέται».
Και εδώ υπάρχει μια ιστορική λεπτομέρεια που συχνά χάνεται μέσα στον μύθο: δεν ήταν τυπικά φύλαρχος. Ήταν πολεμιστής και medicine man των Bedonkohe, ομάδας των Τσιρικάουα Απάτσι, και απέκτησε τεράστια επιρροή χάρη στην προσωπικότητα και στην πολεμική του ικανότητα.
Η ζωή του άλλαξε δραματικά όταν Μεξικανοί στρατιώτες σκότωσαν μέλη της οικογένειάς του, μεταξύ των οποίων τη μητέρα του, τη σύζυγό του και παιδιά του. Από εκεί και πέρα η σύγκρουσή του με τους Μεξικανούς και αργότερα με τις αμερικανικές δυνάμεις έγινε υπόθεση ζωής.
Ένας μικρός αριθμός Απάτσι απέναντι σε χιλιάδες στρατιώτες
Εδώ βρίσκεται ίσως το εντυπωσιακότερο κομμάτι της ιστορίας.
Το καλοκαίρι του 1886 η τελευταία ελεύθερη ομάδα των Τσιρικάουα αριθμούσε μόλις 37 ανθρώπους: 18 πολεμιστές, 13 γυναίκες και έξι παιδιά.
Για την καταδίωξή τους είχαν κινητοποιηθεί περίπου 5.000 άνδρες του αμερικανικού στρατού, ενώ στην ευρύτερη επιχείρηση συμμετείχαν επίσης χιλιάδες Μεξικανοί στρατιώτες και εθελοντές. Το αμερικανικό National Park Service αναφέρει ότι οι 5.000 άνδρες αντιστοιχούσαν περίπου στο ένα τέταρτο των δυνάμεων του αμερικανικού στρατού εκείνης της περιόδου.
Οι Απάτσι γνώριζαν κάθε φαράγγι, κάθε πέρασμα και κάθε πηγή νερού. Κινούνταν συνεχώς ανάμεσα στην Αριζόνα, το Νέο Μεξικό και τη Σιέρα Μάντρε του Μεξικού.
Ο στρατός χρησιμοποίησε ακόμη και ένα τεχνολογικό επίτευγμα της εποχής, τον ηλιογράφο, που με καθρέφτες και το φως του ήλιου μετέδιδε κωδικοποιημένα μηνύματα σε μεγάλες αποστάσεις.
Η τελευταία παράδοση
Ο Τζερόνιμο είχε παραδοθεί και στο παρελθόν και είχε επιστρέψει στην ένοπλη αντίσταση.
Τον Μάρτιο του 1886 είχε συμφωνήσει να παραδοθεί στον στρατηγό George Crook, αλλά λίγες ημέρες αργότερα διέφυγε μαζί με άλλους Απάτσι προς το Μεξικό.
Τελικά ο υπολοχαγός Charles Gatewood κατάφερε να τον εντοπίσει βαθιά στη Σιέρα Μάντρε και να τον πείσει ότι η συνέχιση του αγώνα δεν είχε πλέον προοπτική.
Η τελική παράδοση συνδέθηκε με τον στρατηγό Nelson Miles και το Skeleton Canyon. Η παράδοση της 4ης Σεπτεμβρίου 1886 θεωρείται το οριστικό τέλος της πολεμικής αντίστασης του Τζερόνιμο.
Από ελεύθερος πολεμιστής, αιχμάλωτος πολέμου
Η παράδοση δεν του έφερε την ελευθερία.
Ο Τζερόνιμο και άλλοι Απάτσι μεταφέρθηκαν με τρένο στη Φλόριντα. Περισσότεροι από 400 Απάτσι εξορίστηκαν από τις νοτιοδυτικές περιοχές των ΗΠΑ, ενώ ο ίδιος και άλλοι άνδρες κρατήθηκαν στο Fort Pickens, χωρισμένοι αρχικά από τις οικογένειές τους.
Αργότερα μεταφέρθηκε στο Fort Sill της Οκλαχόμα.
Δεν επέστρεψε ποτέ στην πατρίδα του.
Και αυτή ίσως είναι η τραγικότερη λεπτομέρεια της ιστορίας ενός ανθρώπου που είχε περάσει τη ζωή του πολεμώντας ακριβώς για να παραμείνει εκεί.
Από εχθρός των ΗΠΑ… αξιοθέατο της Αμερικής
Τα επόμενα χρόνια συνέβη κάτι σχεδόν παράδοξο.
Ο άνθρωπος που κάποτε προκαλούσε φόβο στους εποίκους της αμερικανικής Δύσης μετατράπηκε σε ζωντανό θρύλο. Εμφανιζόταν σε εκθέσεις και δημόσιες εκδηλώσεις και το 1905 συμμετείχε ακόμη και στην εναρκτήρια παρέλαση του προέδρου Theodore Roosevelt.
Ζήτησε να επιτραπεί στον ίδιο και στον λαό του να επιστρέψουν στα εδάφη της Αριζόνας και του Νέου Μεξικού.
Δεν του επετράπη.
Πέθανε το 1909, στο Fort Sill της Οκλαχόμα, από πνευμονία, σε ηλικία περίπου 79 ετών.
Παρέμενε αιχμάλωτος πολέμου.
Ο Τζερόνιμο του κινηματογράφου
Ο θρύλος του ήταν σχεδόν αδύνατον να μην περάσει στο Χόλιγουντ.
Η εικόνα του ατρόμητου Απάτσι έγινε μέρος δεκάδων γουέστερν, κινηματογραφικών και τηλεοπτικών παραγωγών. Από τις παλαιότερες γνωστές ταινίες ήταν το «Geronimo!» του 1939, ενώ το όνομά του εμφανίστηκε ξανά και ξανά στη μεταπολεμική κινηματογραφική μυθολογία της Άγριας Δύσης.
Η πιο γνωστή σύγχρονη κινηματογραφική μεταφορά είναι το «Geronimo: An American Legend» (1993) του Walter Hill, με τον Wes Studi στον ρόλο του Τζερόνιμο και τους Jason Patric, Gene Hackman, Robert Duvall και Matt Damon.
Η ταινία επιχείρησε να παρουσιάσει την ιστορία περισσότερο από την πλευρά των Απάτσι, σε αντίθεση με πολλά παλαιότερα γουέστερν όπου οι Ινδιάνοι εμφανίζονταν απλώς ως οι «εχθροί».
Ένα όνομα που έγινε πολεμική κραυγή
Η φήμη του ξεπέρασε τόσο πολύ τον πραγματικό άνθρωπο ώστε η λέξη «Geronimo!» έγινε στην αμερικανική κουλτούρα κραυγή τόλμης πριν από ένα επικίνδυνο άλμα ή μια παράτολμη ενέργεια. Έγινε και κραυγή από το Βαγγέλη Παπαθανασίου στο τραγούδι Jeronimo Yanka με τους Forminx.
Κι όμως, πίσω από τον κινηματογραφικό μύθο υπάρχει μια πολύ σκληρότερη ιστορία.
Η ιστορία των αυτόχθονων λαών που εκτοπίστηκαν από τα εδάφη τους, των αμερικανικών και μεξικανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, των επιδρομών και των αιματηρών αντιποίνων και από τις δύο πλευρές, των καταναγκαστικών μετακινήσεων και τελικά της ζωής στις κρατήσεις.
Ο Τζερόνιμο δεν ήταν ο άψογος ρομαντικός ήρωας που κατασκεύασε αργότερα ένα μέρος του Χόλιγουντ. Υπήρξε σκληρός πολεμιστής μιας εξαιρετικά βίαιης εποχής και παραμένει μια σύνθετη και αμφιλεγόμενη ιστορική προσωπικότητα. Το ίδιο το National Park Service τον χαρακτηρίζει μία από τις πιο συναρπαστικές αλλά και αντιφατικές μορφές των πολέμων των Απάτσι.
Αλλά έγινε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον ίδιο.
Έγινε το σύμβολο του Ινδιάνου που αρνήθηκε μέχρι τέλους να εγκαταλείψει τη γη και την ελευθερία του.
Και όταν στις 4 Σεπτεμβρίου 1886 άφησε τελικά τα όπλα στο Skeleton Canyon, δεν παραδόθηκε απλώς ένας πολεμιστής.
Έκλεινε ένα από τα τελευταία κεφάλαια της ένοπλης αντίστασης των αυτοχθόνων λαών στην κατάκτηση της αμερικανικής Δύσης.
