Ο Γεώργιος Παπανδρέου γεννήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 1888 στο Καλέντζι Αχαΐας. Σπούδασε Νομική στην Αθήνα και Πολιτικές Επιστήμες στο Βερολίνο. Συνδέθηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, εντάχθηκε στο Κόμμα Φιλελευθέρων και ανέλαβε δημόσια αξιώματα ήδη από τη δεκαετία του 1910. Στη μακρά σταδιοδρομία του υπηρέτησε σε πολλά υπουργεία και απέκτησε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την παιδεία.
Πόλεμος, απελευθέρωση και Δεκεμβριανά
Κατά τη γερμανική κατοχή διέφυγε στη Μέση Ανατολή και το 1944 ανέλαβε επικεφαλής της κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Επέστρεψε στην απελευθερωμένη Αθήνα τον Οκτώβριο του 1944. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η διαφωνία για τον αφοπλισμό των αντιστασιακών οργανώσεων και τον έλεγχο των ενόπλων δυνάμεων οδήγησε στη σύγκρουση των Δεκεμβριανών. Η διαχείριση εκείνης της κρίσης παραμένει αντικείμενο ιστορικής αντιπαράθεσης.
Η Ένωση Κέντρου και ο Ανένδοτος Αγώνας
Το 1961 πρωτοστάτησε στη συγκρότηση της Ένωσης Κέντρου. Μετά τις εκλογές της ίδιας χρονιάς κατήγγειλε τη διαδικασία ως «εκλογές βίας και νοθείας» και κήρυξε τον Ανένδοτο Αγώνα. Η κινητοποίηση συνέβαλε στην πολιτική αναδιάταξη της εποχής. Η Ένωση Κέντρου κέρδισε τις εκλογές του Νοεμβρίου 1963 και, με ευρύτερη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, εκείνες του Φεβρουαρίου 1964.
Οι μεταρρυθμίσεις και οι επιτυχίες
Η κυβέρνησή του το 1964 συνέδεσε το όνομά της με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση: δωρεάν παιδεία, ενίσχυση της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση και προσπάθεια εκσυγχρονισμού των σχολικών δομών. Στην πολιτική της ατζέντα περιλαμβάνονταν κοινωνικά μέτρα και μεγαλύτερη πρόσβαση στη μόρφωση. Οι μεταρρυθμίσεις εφαρμόστηκαν μέσα σε έντονη πολιτική πόλωση και αρκετές ανατράπηκαν αργότερα από τη δικτατορία.
Η ρήξη με την «Ελευθερία» το 1964
Μια από τις πιο χαρακτηριστικές εσωκομματικές συγκρούσεις εκδηλώθηκε την 1η Νοεμβρίου 1964. Η εφημερίδα «Ελευθερία», που είχε στηρίξει τον Γεώργιο Παπανδρέου στον Ανένδοτο Αγώνα, δημοσίευσε οξύτατο κύριο άρθρο εναντίον του. Τον κατηγόρησε ότι «διοικεί δικτατορικώς την Ένωσιν Κέντρου» και ότι είχε παραμερίσει την κοινοβουλευτική ομάδα και το υπουργικό συμβούλιο. Ήταν μια εντυπωσιακή μεταστροφή, που ανέδειξε τις αντιθέσεις στο εσωτερικό της κυβερνώσας παράταξης. Ο εκδότης Πάνος Κόκκας διατηρούσε στενές σχέσεις με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, ενώ η πολιτική άνοδος του Ανδρέα Παπανδρέου όξυνε τον ανταγωνισμό για την κατεύθυνση και τη διαδοχή στην Ένωση Κέντρου. Η σύγκρουση αυτή προηγήθηκε της κρίσης των Ιουλιανών του 1965 και φωτίζει τις ρωγμές που είχαν ήδη ανοίξει στο κυβερνητικό στρατόπεδο.
Η σύγκρουση με το Παλάτι και τα Ιουλιανά
Το καλοκαίρι του 1965 η σύγκρουση με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄ κορυφώθηκε γύρω από τον έλεγχο του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, σε συνθήκες έντασης για την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ και τον ρόλο του Ανδρέα Παπανδρέου. Ο πρωθυπουργός παραιτήθηκε στις 15 Ιουλίου. Ακολούθησαν κυβερνήσεις που στηρίχθηκαν από βουλευτές οι οποίοι αποχώρησαν από την Ένωση Κέντρου, οι λεγόμενες «αποστασίες». Οι μαζικές διαδηλώσεις και η θεσμική κρίση των Ιουλιανών σημάδεψαν την πορεία προς το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, χωρίς να αποτελούν τη μοναδική αιτία του.
Οι αντιφάσεις μιας μακράς πολιτικής διαδρομής
Ο Παπανδρέου υπερασπίστηκε τον κοινοβουλευτισμό απέναντι στις παρεμβάσεις του Στέμματος, αλλά βρέθηκε και ο ίδιος στο επίκεντρο οξύτατων αντιπαραθέσεων. Η στάση του στα Δεκεμβριανά, οι σχέσεις του με τις ένοπλες δυνάμεις και η αντιπαλότητα με την Αριστερά και τη Δεξιά τροφοδότησαν διαφορετικές ιστορικές αποτιμήσεις. Η πολιτική του διαδρομή δεν χωρά μόνο σε έναν τιμητικό χαρακτηρισμό.
Η τελευταία πράξη: Μια κηδεία που έγινε διαδήλωση
Μετά το πραξικόπημα τέθηκε σε περιορισμό στο Καστρί. Πέθανε την 1η Νοεμβρίου 1968 στον Ευαγγελισμό, σε ηλικία 80 ετών. Στην κηδεία του, στις 3 Νοεμβρίου, συγκεντρώθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές. Η πομπή εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες δημόσιες αντιδικτατορικές εκδηλώσεις της περιόδου. Ο «Γέρος της Δημοκρατίας» έφυγε, αλλά η παρουσία του στην πολιτική μνήμη έμεινε συνδεδεμένη με τις μεγάλες διεκδικήσεις και διαιρέσεις της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Η τιμητική συνεδρίαση του 1978 και η απουσία Καραμανλή
Δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, την 1η Νοεμβρίου 1978, η Βουλή τίμησε σε ειδική συνεδρίαση τη μνήμη του Γεωργίου Παπανδρέου. Η απουσία του τότε πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή σχολιάστηκε πολιτικά, καθώς οι δύο άνδρες είχαν υπάρξει επί χρόνια αντίπαλοι και κεντρικές μορφές της προδικτατορικής πολιτικής ζωής. Η συνεδρίαση ανέδειξε τη διαρκή παρουσία του «Γέρου της Δημοκρατίας» στη συλλογική μνήμη της Μεταπολίτευσης. Η αναφορά στην απουσία καταγράφεται στο ιστορικό χρονολόγιο του SanSimera.gr· δεν τεκμηριώνεται από την πηγή ο λόγος της.
Πηγές: Αρχείο ΕΡΤ, Βιογραφικό Λεξικό Ελλήνων Βουλευτών, Εκδοτική Αθηνών Φωτογραφικό υλικό: Πνευματικό Ίδρυμα Γεωργίου Α. Παπανδρέου / Wikimedia Commons.
