Στις 19 Σεπτεμβρίου 1961 γεννήθηκε ένας πολιτικός σχηματισμός που επρόκειτο να πρωταγωνιστήσει σε μία από τις πιο ταραχώδεις περιόδους της μεταπολεμικής Ελλάδας: η Ένωσις Κέντρου, με αρχηγό τον Γεώργιο Παπανδρέου.
Η ίδρυσή της δεν ήταν απλώς η δημιουργία ενός ακόμη κόμματος. Ήταν η προσπάθεια να ενωθούν κάτω από μία κοινή πολιτική στέγη οι κατακερματισμένες δυνάμεις του Κέντρου, απέναντι στην πανίσχυρη τότε ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή και στην ΕΔΑ, η οποία από τις εκλογές του 1958 είχε αναδειχθεί αξιωματική αντιπολίτευση.
Οι άνθρωποι που ίδρυσαν την Ένωση Κέντρου
Στη διοικούσα επιτροπή του νέου κόμματος συμμετείχαν, μαζί με τον Γεώργιο Παπανδρέου, σημαντικές πολιτικές προσωπικότητες της εποχής: ο Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας, ο Παυσανίας Κατσώτας, ο Σταύρος Κωστόπουλος, ο Αλέξανδρος Μπαλτατζής, ο Σάββας Παπαπολίτης, ο Στέφανος Στεφανόπουλος και ο Ηλίας Τσιριμώκος.
Στο εγχείρημα συμμετείχαν σχεδόν όλες οι σημαντικές δυνάμεις που κινούνταν πολιτικά μεταξύ της ΕΡΕ και της ΕΔΑ, καθώς και ο Σοφοκλής Βενιζέλος. Ήταν ένας ευρύς συνασπισμός πολιτικών προελεύσεων και ιδεολογικών τάσεων και ακριβώς αυτή η πολυσυλλεκτικότητα αποτέλεσε ταυτόχρονα τη μεγάλη δύναμη αλλά και, αργότερα, μία από τις αδυναμίες του.
Οι εκλογές του 1961 και η αρχή του Ανένδοτου
Μόλις σαράντα ημέρες μετά την ίδρυση της Ένωσης Κέντρου πραγματοποιήθηκαν οι εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961.
Η ΕΡΕ του Κωνσταντίνου Καραμανλή επικράτησε, ενώ η Ένωση Κέντρου αναδείχθηκε σε αξιωματική αντιπολίτευση. Οι εκλογές πέρασαν στην πολιτική ιστορία με τον χαρακτηρισμό «εκλογές βίας και νοθείας», τον οποίο χρησιμοποίησε η αντιπολίτευση αμφισβητώντας τη νομιμότητα της εκλογικής διαδικασίας. (Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών)
Ο Γεώργιος Παπανδρέου κήρυξε τότε τον περίφημο «Ανένδοτο Αγώνα». Η στρατηγική του είχε διπλό στόχο: να αμφισβητήσει πολιτικά το αποτέλεσμα του 1961 και παράλληλα να διατηρήσει ενωμένες τις διαφορετικές δυνάμεις που είχαν συγκροτήσει την Ένωση Κέντρου. (Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών)
Η μεγάλη ανατροπή του 1963
Δύο χρόνια αργότερα οι πολιτικοί συσχετισμοί είχαν αλλάξει.
Στις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963, η Ένωση Κέντρου αναδείχθηκε πρώτο κόμμα με 42,04% και 138 έδρες, έναντι 132 εδρών της ΕΡΕ. Δεν διέθετε όμως αυτοδυναμία.
Ο Γεώργιος Παπανδρέου σχημάτισε κυβέρνηση, αλλά η πολιτική κατάσταση οδηγούσε σε νέα προσφυγή στις κάλπες.
Και τότε ήρθε ο εκλογικός θρίαμβος.
Το 52,72% του 1964
Στις 16 Φεβρουαρίου 1964, η Ένωση Κέντρου συγκέντρωσε 52,72% και εξέλεξε 171 βουλευτές, αποκτώντας ισχυρή αυτοδυναμία. Ήταν η κορυφαία στιγμή της πολιτικής διαδρομής του Γεωργίου Παπανδρέου και του κόμματος που είχε δημιουργηθεί λιγότερο από δυόμισι χρόνια νωρίτερα.
Η κυβέρνηση Παπανδρέου επιχείρησε μεταρρυθμίσεις, ιδιαίτερα στον χώρο της Παιδείας, όμως στο εσωτερικό της Ένωσης Κέντρου συνυπήρχαν πολύ διαφορετικές πολιτικές προσωπικότητες και τάσεις.
Στο πολιτικό προσκήνιο είχε πλέον εμφανιστεί δυναμικά και ο Ανδρέας Παπανδρέου, ενώ στο κόμμα σημαντικό ρόλο διαδραμάτιζε ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. Οι εσωτερικές αντιθέσεις γίνονταν ολοένα και εντονότερες.
Η σύγκρουση με τον βασιλιά Κωνσταντίνο
Το καλοκαίρι του 1965 ξέσπασε η μεγάλη πολιτειακή κρίση.
Στο επίκεντρο βρέθηκε η διαφωνία του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄, κυρίως γύρω από τον έλεγχο του υπουργείου Εθνικής Άμυνας και μέσα στο κλίμα που είχε δημιουργήσει η υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ.
Στις 15 Ιουλίου 1965 ο Παπανδρέου παραιτήθηκε από την πρωθυπουργία. Η χώρα μπήκε στην περίοδο που έμεινε στην Ιστορία ως «Ιουλιανά» ή «Αποστασία».
Τρεις ιδρυτές στην πρωθυπουργία μετά τον Παπανδρέου
Η ιστορική ειρωνεία ήταν εντυπωσιακή: τρεις από τους ανθρώπους που είχαν πρωταγωνιστήσει στη δημιουργία της Ένωσης Κέντρου βρέθηκαν διαδοχικά στην πρωθυπουργία μετά την αποχώρηση του αρχηγού της.
Πρώτος ο Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας, στη συνέχεια ο Ηλίας Τσιριμώκος και τελικά ο Στέφανος Στεφανόπουλος. Οι κυβερνήσεις αυτές στηρίχθηκαν σε βουλευτές που αποχώρησαν από την κοινοβουλευτική δύναμη της Ένωσης Κέντρου και σε άλλες κοινοβουλευτικές δυνάμεις.
Η πολιτική σύγκρουση υπήρξε σφοδρή. Για την πλευρά του Γεωργίου Παπανδρέου και τους υποστηρικτές του, οι αποχωρήσαντες πέρασαν στην ιστορία ως «αποστάτες».
Η Ένωση Κέντρου είχε πλέον διασπαστεί.
Από τα Ιουλιανά στη δικτατορία
Η πολιτική αστάθεια συνεχίστηκε και οι εκλογές που αναμένονταν για το 1967 δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ.
Τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967, το πραξικόπημα των συνταγματαρχών κατέλυσε τη δημοκρατική ομαλότητα και επέβαλε τη δικτατορία. Η λειτουργία των πολιτικών κομμάτων διακόπηκε και η ιστορική πορεία της Ένωσης Κέντρου, όπως είχε συγκροτηθεί το 1961, ουσιαστικά έκλεισε.
Ο Γεώργιος Παπανδρέου πέθανε την 1η Νοεμβρίου 1968, ενώ βρισκόταν ακόμη σε ισχύ η δικτατορία.
Μετά την πτώση της χούντας το 1974, τμήμα της παλαιάς κεντρώας παράταξης επανεμφανίστηκε ως Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις, υπό τον Γεώργιο Μαύρο. Παράλληλα, ο Ανδρέας Παπανδρέου ακολούθησε διαφορετική πολιτική διαδρομή ιδρύοντας το ΠΑΣΟΚ.
Ένα κόμμα που σημάδεψε μία ολόκληρη εποχή
Η Ένωσις Κέντρου έζησε ως ενιαίος μεγάλος πολιτικός σχηματισμός μόλις λίγα χρόνια. Μέσα όμως σε αυτό το σύντομο διάστημα πέρασε από την ίδρυση του 1961 στον Ανένδοτο Αγώνα, από την εκλογική νίκη του 1963 στον θρίαμβο του 1964 και, τελικά, στη μεγάλη ρήξη του 1965.
Και γύρω από την ιστορία της συναντώνται ορισμένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα της μεταπολεμικής Ελλάδας: Γεώργιος και Ανδρέας Παπανδρέου, Κωνσταντίνος Καραμανλής, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Σοφοκλής Βενιζέλος, Ηλίας Τσιριμώκος, Στέφανος Στεφανόπουλος και Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας.
Η φωτογραφία των ιδρυτών της το 1961 αποτυπώνει έτσι κάτι περισσότερο από τη γέννηση ενός κόμματος. Αποτυπώνει ανθρώπους που, λίγα χρόνια αργότερα, θα βρίσκονταν σε αντίπαλα στρατόπεδα μιας πολιτικής κρίσης που σημάδεψε τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
