Η Παρασκευή 16 Νοεμβρίου 1973 δεν ήταν απλώς άλλη μία ημέρα φοιτητικών κινητοποιήσεων.
Ήταν η ημέρα που η εξέγερση του Πολυτεχνείου μετατράπηκε σε μια γενικευμένη λαϊκή αναμέτρηση με τη στρατιωτική δικτατορία.
Ήταν η ημέρα που οι δρόμοι της Αθήνας γέμισαν δακρυγόνα, πυροβολισμούς, αίμα και τραυματίες.
Ήταν η ημέρα που άρχισαν να καταγράφονται οι πρώτοι θάνατοι, ενώ μέσα από τον αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό του Πολυτεχνείου ακούγονταν εκκλήσεις για γιατρούς, φάρμακα και ασθενοφόρα.
Και ήταν η τελευταία ολόκληρη ημέρα πριν από την εισβολή του στρατιωτικού άρματος που θα γκρέμιζε την κεντρική πύλη τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου.
Η 16η Νοεμβρίου, όμως, έχει και μια δεύτερη αιματηρή ιστορία.
Ακριβώς επτά χρόνια αργότερα, στις 16 Νοεμβρίου 1980, δύο νέοι άνθρωποι θα έπεφταν θύματα αστυνομικής βίας κατά τη διάρκεια της επετείου του Πολυτεχνείου.
Η Σταματίνα Κανελλοπούλου και ο Ιάκωβος Κουμής.
Δύο ονόματα που δεν πρέπει να ξεχαστούν.
Το Πολυτεχνείο δεν ήταν πια μόνο υπόθεση των φοιτητών
Η κατάληψη είχε ξεκινήσει στις 14 Νοεμβρίου.
Την επομένη, ο ραδιοφωνικός σταθμός των φοιτητών άρχισε να μεταδίδει τα μηνύματα της εξέγερσης.
Το ιστορικό «Εδώ Πολυτεχνείο» ακουγόταν σε μια Αθήνα που ζούσε επί περισσότερο από έξι χρόνια κάτω από στρατιωτική δικτατορία.
Στις 16 Νοεμβρίου η κατάσταση είχε αλλάξει ριζικά.
Χιλιάδες πολίτες είχαν συγκεντρωθεί στην Πατησίων και στους γύρω δρόμους.
Δεν ήταν μόνο φοιτητές.
Ήταν μαθητές, εργαζόμενοι, οικοδόμοι, υπάλληλοι, άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών και κοινωνικών τάξεων.
Το Πολυτεχνείο είχε γίνει το κέντρο μιας ευρύτερης κοινωνικής εξέγερσης.
Η δικτατορία του Γεωργίου Παπαδόπουλου αντιμετώπιζε πλέον μια ανοιχτή αμφισβήτηση στους δρόμους της πρωτεύουσας.
Τα συνθήματα δεν περιορίζονταν στα πανεπιστημιακά αιτήματα.
Απαιτούσαν ελευθερία, δημοκρατία και την αποχώρηση της χούντας.
Το απόγευμα που άρχισε η αιματηρή καταστολή
Καθώς περνούσαν οι ώρες, η ένταση κλιμακωνόταν.
Αστυνομικές δυνάμεις επιχειρούσαν να διαλύσουν τις συγκεντρώσεις.
Δακρυγόνα έπεφταν στους δρόμους, ενώ ακούγονταν πυροβολισμοί.
Οι συγκρούσεις επεκτάθηκαν σε μεγάλο μέρος του κέντρου.
Η Πατησίων, η Αλεξάνδρας, η Στουρνάρη, η Μάρνη και οι γύρω περιοχές μετατράπηκαν σε πεδία βίαιων αναμετρήσεων.
Διαδηλωτές προσπαθούσαν να προστατευθούν πίσω από αυτοσχέδια οδοφράγματα.
Άλλοι έτρεχαν για να απομακρύνουν τραυματίες.
Σύμφωνα με το ιστορικό χρονολόγιο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων, από το απόγευμα της 16ης Νοεμβρίου οι συγκρούσεις ανάμεσα στην Αστυνομία και τους διαδηλωτές άφηναν πίσω τους δεκάδες τραυματίες.
Η βία δεν περιοριζόταν στον χώρο του Πολυτεχνείου.
Είχε απλωθεί στους δρόμους της Αθήνας.
«Χρειαζόμαστε γιατρούς και φάρμακα»
Μέσα στο Πολυτεχνείο οι φοιτητές προσπαθούσαν να οργανώσουν την περίθαλψη των τραυματιών.
Ο αυτοσχέδιος ραδιοφωνικός σταθμός είχε αποκτήσει καθοριστική σημασία.
Οι εκφωνητές ενημέρωναν για την κατάσταση και απηύθυναν εκκλήσεις για ιατρική βοήθεια.
Χρειάζονταν γιατροί, νοσηλευτές, φάρμακα, επίδεσμοι και ασθενοφόρα.
Οι εκκλήσεις αυτές αποτύπωναν την πραγματική διάσταση των γεγονότων.
Δεν επρόκειτο πλέον για μια ειρηνική φοιτητική κατάληψη.
Άνθρωποι τραυματίζονταν από την καταστολή.
Και μέσα σε εκείνες τις συνθήκες, η παροχή πρώτων βοηθειών είχε μετατραπεί σε πράξη αλληλεγγύης και αντίστασης.
Ο 17χρονος Διομήδης Κομνηνός και οι πρώτοι νεκροί
Ανάμεσα στα πιο συγκλονιστικά περιστατικά της 16ης Νοεμβρίου βρίσκεται ο θανάσιμος τραυματισμός του Διομήδη Κομνηνού.
Ήταν μόλις 17 ετών.
Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, ο μαθητής χτυπήθηκε στην καρδιά από πυρά που προήλθαν από άνδρες της φρουράς του υπουργείου Δημοσίας Τάξεως.
Το περιστατικό σημειώθηκε περίπου στις 21.30 με 21.45, στη συμβολή των οδών Αβέρωφ και Μάρνη.
Ο Διομήδης μεταφέρθηκε για βοήθεια, αλλά ήταν ήδη νεκρός όταν έφτασε στο νοσοκομείο.
Την ίδια βραδιά καταγράφηκαν και άλλοι θάνατοι.
Ο 57χρονος δικηγόρος Σπυρίδων Κοντομάρης υπέστη θανατηφόρο καρδιακό επεισόδιο έπειτα από έκθεση σε δακρυγόνα.
Ο επίσης 57χρονος Σωκράτης Μιχαήλ πέθανε μετά από σοβαρό καρδιακό επεισόδιο που συνδέθηκε με την έκθεσή του στα δακρυγόνα.
Τα περιστατικά αυτά περιλαμβάνονται στην τεκμηριωμένη καταγραφή των θυμάτων.
Η ιστορική έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών έχει εξακριβώσει 24 νεκρούς που συνδέονται με τα γεγονότα της εξέγερσης και της καταστολής.
Δεν σκοτώθηκαν όλοι μέσα στο Πολυτεχνείο.
Πολλοί έχασαν τη ζωή τους στους γύρω δρόμους και σε άλλα σημεία της Αθήνας.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία απέναντι σε όσους επιχειρούν να αμφισβητήσουν την ύπαρξη νεκρών επειδή δεν τεκμηριώνεται ότι υπήρξαν θάνατοι από την είσοδο του άρματος μέσα στην αυλή.
Η αιματηρή καταστολή της εξέγερσης είναι ιστορικά τεκμηριωμένη.
Η δικτατορία αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τον στρατό
Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, η στρατιωτική ηγεσία προχώρησε στην απόφαση να επέμβουν οι Ένοπλες Δυνάμεις.
Στρατιωτικές μονάδες και τεθωρακισμένα αναπτύχθηκαν στην πρωτεύουσα.
Οι δρόμοι γύρω από το Πολυτεχνείο άρχισαν να αποκλείονται.
Η παρουσία των αρμάτων έδειχνε ότι η δικτατορία είχε αποφασίσει να τερματίσει την εξέγερση με στρατιωτικά μέσα.
Στο εσωτερικό του ιδρύματος οι φοιτητές συνέχιζαν τις εκκλήσεις τους.
Η νύχτα προχωρούσε.
Η αγωνία μεγάλωνε.
Και η Αθήνα πλησίαζε σε μία από τις πιο δραματικές στιγμές της νεότερης ιστορίας της.
Δύο τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου: Το άρμα γκρεμίζει την πύλη
Σύμφωνα με το χρονολόγιο του Ιδρύματος της Βουλής, γύρω στις δύο τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου εκδηλώθηκε η στρατιωτική εισβολή.
Ένα άρμα μάχης προχώρησε προς την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου και την γκρέμισε.
Η εικόνα έμελλε να γίνει ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η επέμβαση του στρατού τερμάτισε βίαια την κατάληψη.
Δεν κατάφερε, όμως, να σβήσει το πολιτικό και ιστορικό αποτύπωμα της εξέγερσης.
Το Πολυτεχνείο έγινε σύμβολο αντίστασης στη δικτατορία και αγώνα για δημοκρατία.
Η ίδια η χούντα δεν έπεσε εκείνη τη νύχτα. Η δικτατορία συνεχίστηκε μέχρι τον Ιούλιο του 1974.
Ωστόσο, τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1973 αποτέλεσαν καθοριστικό πλήγμα στην πολιτική νομιμοποίησή της.
16 Νοεμβρίου 1980: Επτά χρόνια μετά, το αίμα επιστρέφει στους δρόμους
Η ιστορία της 16ης Νοεμβρίου δεν σταματά στο 1973.
Επτά χρόνια αργότερα, η Ελλάδα είχε πλέον αποκαταστήσει τη δημοκρατία.
Πρωθυπουργός ήταν ο Γεώργιος Ράλλης.
Η έβδομη επέτειος της εξέγερσης πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 16 Νοεμβρίου 1980.
Η κυβέρνηση είχε απαγορεύσει τη συνέχιση της πορείας προς την αμερικανική πρεσβεία.
Τμήμα των διαδηλωτών επιχείρησε να συνεχίσει πέρα από το επιτρεπόμενο όριο.
Ακολούθησαν συγκρούσεις με την Αστυνομία.
Χρησιμοποιήθηκαν δακρυγόνα, αστυνομικά κλομπ και μηχανοκίνητα μέσα καταστολής.
Η περιοχή του Συντάγματος μετατράπηκε σε πεδίο σκληρής αστυνομικής επέμβασης.
Ο απολογισμός υπήρξε τραγικός.
Δύο νέοι άνθρωποι υπέστησαν θανατηφόρους τραυματισμούς.
Σταματίνα Κανελλοπούλου: Η νεαρή εργάτρια που δεν γύρισε σπίτι
Η Σταματίνα, γνωστή και ως Ματούλα, Κανελλοπούλου ήταν μια νεαρή εργάτρια από το Περιστέρι, περίπου 20 ετών.
Στις 16 Νοεμβρίου 1980 βρισκόταν στο κέντρο της Αθήνας, όπου εξελίσσονταν τα επεισόδια της επετείου.
Σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές και τα ιατροδικαστικά στοιχεία, υπέστη σοβαρότατα χτυπήματα από αστυνομικούς.
Ο ξυλοδαρμός της αποδείχθηκε θανατηφόρος.
Μια νέα γυναίκα, που είχε ολόκληρη τη ζωή μπροστά της, έχασε τη ζωή της στη διάρκεια μιας επετειακής κινητοποίησης για τη δημοκρατία.
Το γεγονός προκάλεσε βαθιά συγκίνηση και πολιτική κατακραυγή.
Ιάκωβος Κουμής: Ο Κύπριος φοιτητής που πέθανε επτά ημέρες αργότερα
Ο Ιάκωβος Κουμής ήταν Κύπριος φοιτητής, γεννημένος το 1956 στη Σωτήρα Αμμοχώστου.
Βρισκόταν στην Αθήνα την ημέρα της επετείου.
Κατά τη διάρκεια της αστυνομικής καταστολής δέχθηκε βαρύτατα χτυπήματα στο κεφάλι.
Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο σε εξαιρετικά σοβαρή κατάσταση.
Δεν πέθανε στις 16 Νοεμβρίου, όπως αναφέρεται λανθασμένα σε ορισμένα επετειακά χρονολόγια.
Πέθανε στις 23 Νοεμβρίου 1980, επτά ημέρες μετά τον τραυματισμό του.
Ο θάνατός του συγκλόνισε και την Κύπρο.
Ο ιστορικός Πέτρος Παπαπολυβίου έχει μελετήσει αναλυτικά την κάλυψη της υπόθεσης από τις κυπριακές εφημερίδες της εποχής, καταγράφοντας την έκταση της συγκίνησης και τις πολιτικές αντιδράσεις.
Ο Κουμής και η Κανελλοπούλου έγιναν σύμβολα μιας οδυνηρής αντίφασης.
Η Ελλάδα είχε απαλλαγεί από τη δικτατορία, αλλά η αστυνομική βία μπορούσε ακόμη να οδηγήσει στον θάνατο νέους ανθρώπους.
Δύο διαφορετικές εποχές, μια κοινή υποχρέωση μνήμης
Το 1973 η χώρα βρισκόταν κάτω από στρατιωτική δικτατορία.
Το 1980 λειτουργούσε κοινοβουλευτική δημοκρατία.
Δεν πρόκειται για ταυτόσημες πολιτικές συνθήκες.
Αυτή η διάκριση είναι ουσιαστική.
Ωστόσο, η ιστορική μνήμη οφείλει να καταγράφει και τα εγκλήματα της δικτατορίας και τις τραγωδίες που σημειώθηκαν μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Ο Διομήδης Κομνηνός, ο Σπυρίδων Κοντομάρης, ο Σωκράτης Μιχαήλ και τα υπόλοιπα θύματα της εξέγερσης του 1973 δεν είναι αριθμοί.
Ούτε η Σταματίνα Κανελλοπούλου και ο Ιάκωβος Κουμής αποτελούν απλώς δύο ονόματα σε έναν κατάλογο επετείων.
Ήταν άνθρωποι με οικογένειες, σχέδια και όνειρα.
Και η απώλειά τους αποτελεί μέρος της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Το Πολυτεχνείο δεν είναι μόνο μια επέτειος
Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του 1973 και σαράντα έξι χρόνια μετά την αιματηρή επέτειο του 1980, η 16η Νοεμβρίου εξακολουθεί να υπενθυμίζει πόσο βαρύ μπορεί να είναι το τίμημα της κρατικής βίας.
Η ιστορική μνήμη δεν χρειάζεται υπερβολές.
Χρειάζεται τεκμήρια.
Δεν χρειάζεται να επινοούμε γεγονότα για να αναγνωρίσουμε το μέγεθος μιας τραγωδίας.
Αρκούν τα πραγματικά γεγονότα.
Οι πυροβολισμοί του 1973.
Οι τραυματίες.
Οι εξακριβωμένοι νεκροί.
Τα άρματα που περικύκλωσαν το Πολυτεχνείο.
Η πύλη που γκρεμίστηκε.
Και επτά χρόνια αργότερα, η νεαρή εργάτρια και ο Κύπριος φοιτητής που έπεσαν θύματα αστυνομικής βίας.
Η δημοκρατία δεν τιμάται μόνο με στεφάνια και επετειακές ομιλίες.
Τιμάται όταν η ανθρώπινη ζωή προστατεύεται, όταν η κρατική εξουσία λογοδοτεί και όταν η ιστορία δεν επιτρέπεται να παραχαραχθεί.
Αυτό είναι το χρέος της μνήμης απέναντι στη 16η Νοεμβρίου.
Και απέναντι σε εκείνους που δεν πρόλαβαν να ζήσουν την υπόλοιπη ζωή τους.