«Εδώ Πολυτεχνείο, εδώ Πολυτεχνείο». Ήταν μια φωνή που έμελλε να περάσει στην Ιστορία. Μια φωνή που μεταδιδόταν από έναν αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό, μέσα από το κτίριο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου στην οδό Πατησίων.
Τον Νοέμβριο του 1973 η Ελλάδα βρισκόταν ήδη στον έβδομο χρόνο της στρατιωτικής δικτατορίας που είχε επιβληθεί στις 21 Απριλίου 1967.
Οι πολιτικές ελευθερίες είχαν καταργηθεί ή περιοριστεί δραστικά. Η λογοκρισία, οι συλλήψεις, οι εξορίες και τα βασανιστήρια αποτελούσαν μέρος της πραγματικότητας του καθεστώτος.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι φοιτητές άρχισαν να διεκδικούν ελεύθερες εκλογές στους συλλόγους τους, πανεπιστημιακή αυτονομία και αποκατάσταση των δημοκρατικών ελευθεριών.
Η αντίδρασή τους εξελίχθηκε σε μαζική εξέγερση.
Από τις 14 έως τις 17 Νοεμβρίου 1973, το Πολυτεχνείο έγινε το επίκεντρο ενός αντιδικτατορικού κινήματος που ξεπέρασε τα όρια του πανεπιστημίου.
Και το πρωί της 17ης Νοεμβρίου η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα.
Πριν από το Πολυτεχνείο: Η Νομική και οι πρώτες αντιδράσεις
Η εξέγερση δεν γεννήθηκε ξαφνικά.
Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1973 είχαν προηγηθεί οι κινητοποιήσεις και οι καταλήψεις στη Νομική Σχολή Αθηνών.
Οι φοιτητές αντιδρούσαν στον κρατικό έλεγχο των συλλόγων τους, στις υποχρεωτικές στρατεύσεις συνδικαλιστικά δραστήριων νέων και στην απουσία δημοκρατικών διαδικασιών.
Το καθεστώς επιχείρησε να περιορίσει τις κινητοποιήσεις, αλλά οι αντιδράσεις συνεχίστηκαν.
Το φθινόπωρο του 1973 η πολιτική κατάσταση ήταν ιδιαίτερα ρευστή.
Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος επιχειρούσε μια ελεγχόμενη πολιτική φιλελευθεροποίηση, με πρωθυπουργό τον Σπύρο Μαρκεζίνη.
Όμως η πραγματική εξουσία εξακολουθούσε να βρίσκεται στα χέρια των στρατιωτικών.
Η αντίφαση ανάμεσα στις υποσχέσεις πολιτικής ομαλοποίησης και στην απουσία ουσιαστικών ελευθεριών ενίσχυσε τη δυσαρέσκεια.
Τετάρτη 14 Νοεμβρίου: Η αρχή της κατάληψης
Το πρωί της Τετάρτης 14 Νοεμβρίου, φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Πολυτεχνείο της Αθήνας.
Αρχικά πραγματοποιήθηκαν συνελεύσεις και αποφασίστηκε αποχή από τα μαθήματα.
Σύντομα οι κινητοποιήσεις απέκτησαν ευρύτερο πολιτικό χαρακτήρα.
Φοιτητές άλλων σχολών άρχισαν να φτάνουν στην Πατησίων.
Το βράδυ αποφασίστηκε η κατάληψη του ιδρύματος.
Στα κάγκελα και στους τοίχους εμφανίστηκαν συνθήματα κατά της δικτατορίας.
Το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» έγινε το χαρακτηριστικότερο σύνθημα της εξέγερσης.
Η φοιτητική διαμαρτυρία άρχισε να μετατρέπεται σε ανοιχτή πολιτική αμφισβήτηση του στρατιωτικού καθεστώτος.
Πέμπτη 15 Νοεμβρίου: Το Πολυτεχνείο γίνεται λαϊκή εξέγερση
Την Πέμπτη 15 Νοεμβρίου η συμμετοχή αυξήθηκε εντυπωσιακά.
Σύμφωνα με το ιστορικό αρχείο της ΕΡΤ, ήδη από το πρωί περίπου 5.000 άνθρωποι βρίσκονταν μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο.
Στους φοιτητές προστέθηκαν μαθητές, εργαζόμενοι και πολίτες.
Η συγκέντρωση απλώθηκε στους γύρω δρόμους, από τη Σολωμού έως τη Μάρνη.
Η κυκλοφορία των τρόλεϊ διακόπηκε και η περιοχή μετατράπηκε σε χώρο μαζικής διαμαρτυρίας.
Οι φοιτητές οργάνωσαν επιτροπές περιφρούρησης, σίτισης και ιατρικής βοήθειας.
Παράλληλα, συγκροτήθηκε η Συντονιστική Επιτροπή, η οποία ανέλαβε την πολιτική και οργανωτική εκπροσώπηση της κατάληψης.
Το αίτημα για ελεύθερη παιδεία είχε πλέον συνδεθεί με την απαίτηση για δημοκρατία.
Ο ραδιοφωνικός σταθμός που έσπασε τη σιωπή
Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα ήταν η δημιουργία του ραδιοφωνικού σταθμού του Πολυτεχνείου.
Ο πομπός κατασκευάστηκε στα εργαστήρια της Σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών.
Οι εκπομπές ξεκίνησαν στις 15 Νοεμβρίου, με χαρακτηριστικές φωνές τη Μαρία Δαμανάκη, τον Δημήτρη Παπαχρήστο, την Τώνια Μοροπούλου και τον Μίλτο Χαραλαμπίδη.
Ο σταθμός μετέδιδε εκκλήσεις προς τον ελληνικό λαό, ενημερώσεις για την κατάσταση και μηνύματα συμπαράστασης.
Η σημασία του ήταν τεράστια.
Σε μια χώρα όπου η ενημέρωση ελεγχόταν από τη δικτατορία, ένας αυτοσχέδιος σταθμός μετέφερε τη φωνή των εξεγερμένων έξω από τα τείχη του πανεπιστημίου.
Το ραδιόφωνο έγινε το ισχυρότερο μέσο επικοινωνίας της εξέγερσης.
Θεσσαλονίκη: Το άλλο Πολυτεχνείο
Η εξέγερση δεν περιορίστηκε στην Αθήνα.
Στη Θεσσαλονίκη, οι φοιτητές της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου κινητοποιήθηκαν και οργάνωσαν κατάληψη στις 16 και 17 Νοεμβρίου.
Δημιούργησαν επίσης ραδιοφωνικό σταθμό, στο υπόγειο της Αρχιτεκτονικής.
Από εκεί μεταδίδονταν μηνύματα προς τους κατοίκους της πόλης, με εκκλήσεις για συμπαράσταση και αντίσταση στη δικτατορία.
Ανάμεσα στους εκφωνητές ήταν η Κλεοπάτρα Παπαγεωργίου, η μοναδική γυναίκα εκφωνήτρια του σταθμού της Θεσσαλονίκης.
Η φωνή των φοιτητών έφτανε σε μεγάλο μέρος της πόλης και, σύμφωνα με μεταγενέστερες μαρτυρίες, είχε απήχηση ακόμη και στο εξωτερικό.
Κινητοποιήσεις πραγματοποιήθηκαν επίσης στην Πάτρα και στα Ιωάννινα.
Έτσι, η εξέγερση απέκτησε πανελλαδικά χαρακτηριστικά.
Παρασκευή 16 Νοεμβρίου: Η σύγκρουση κλιμακώνεται
Την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου οι συγκεντρώσεις γύρω από το Πολυτεχνείο μεγάλωσαν.
Χιλιάδες πολίτες κατέβηκαν στους δρόμους.
Σημειώθηκαν συγκρούσεις με αστυνομικές δυνάμεις, ενώ η ένταση εξαπλώθηκε σε διάφορα σημεία του κέντρου της Αθήνας.
Η αστυνομία χρησιμοποίησε δακρυγόνα και πυροβόλα όπλα.
Άρχισαν να καταγράφονται νεκροί και τραυματίες.
Το καθεστώς αποφάσισε να χρησιμοποιήσει στρατιωτικές δυνάμεις για την καταστολή.
Άρματα μάχης και στρατιωτικά οχήματα κινήθηκαν προς το κέντρο της Αθήνας.
Η νύχτα της 16ης προς τη 17η Νοεμβρίου επρόκειτο να είναι η πιο δραματική.
Σάββατο 17 Νοεμβρίου: Το τανκ γκρεμίζει την πύλη
Λίγο πριν από τις τρεις τα ξημερώματα, ένα άρμα μάχης βρέθηκε μπροστά στην κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου.
Στο εσωτερικό βρίσκονταν ακόμη φοιτητές και πολίτες.
Η Συντονιστική Επιτροπή προσπαθούσε να διαπραγματευτεί μια ασφαλή εκκένωση.
Περίπου στις 3 τα ξημερώματα δόθηκε η εντολή εισβολής.
Το άρμα κινήθηκε προς την πύλη και την γκρέμισε.
Η σκηνή καταγράφηκε από κινηματογραφικές κάμερες και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα οπτικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η φοιτήτρια Πέπη Ρηγοπούλου τραυματίστηκε σοβαρά στα πόδια.
Ακολούθησε η είσοδος στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων στο κτίριο.
Οι φοιτητές άρχισαν να εγκαταλείπουν το Πολυτεχνείο.
Πολλοί όμως δέχθηκαν επιθέσεις και ξυλοδαρμούς στους γύρω δρόμους.
Άλλοι αναζήτησαν καταφύγιο σε γειτονικές πολυκατοικίες.
Η καταστολή συνεχίστηκε και μετά την εκκένωση του ιδρύματος.
Πόσοι ήταν οι νεκροί του Πολυτεχνείου
Το ζήτημα των θυμάτων αποτέλεσε αντικείμενο δικαστικής και ιστορικής έρευνας.
Το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά, που κατατέθηκε στις 14 Οκτωβρίου 1974, κατέγραψε 34 περιπτώσεις νεκρών, από τις οποίες 18 επώνυμες και 16 ανώνυμες, καθώς και 1.103 τραυματίες.
Στη δίκη για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, που πραγματοποιήθηκε από τον Οκτώβριο έως τον Δεκέμβριο του 1975, τεκμηριώθηκαν 24 θάνατοι.
Αργότερα, η ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, εξέτασε αναλυτικά τα θύματα και κατέγραψε 24 πλήρως τεκμηριωμένους νεκρούς.
Πρόκειται για τον ιστορικά τεκμηριωμένο αριθμό που χρησιμοποιείται ευρέως.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αποκλείεται να υπήρξαν και άλλοι θάνατοι που δεν κατέστη δυνατόν να επιβεβαιωθούν με τα διαθέσιμα στοιχεία.
Είναι επίσης σημαντικό να διευκρινιστεί ότι οι 24 νεκροί δεν σκοτώθηκαν όλοι μέσα στο Πολυτεχνείο.
Οι περισσότεροι έχασαν τη ζωή τους στους γύρω δρόμους και σε άλλες περιοχές της Αθήνας, από πυρά και ενέργειες των δυνάμεων καταστολής.
Η ιστορική διάκριση ανάμεσα στους νεκρούς μέσα στο κτίριο και στους νεκρούς της συνολικής εξέγερσης δεν μειώνει ούτε στο ελάχιστο το μέγεθος της τραγωδίας.
Αύριο 16 Νοεμβρίου το επόμενο αφιέρωμα στο Πολυτεχνείο με μια δραματική προσωπική εμπειρία μου
