«Συνήθης εν όρμω υπηρεσία. Κινήσεις συμφώνως τω πίνακι. Έκτακτον ουδέν». Με αυτές τις λιτές λέξεις, στις 31 Οκτωβρίου 1948, ολοκληρώθηκε, σύμφωνα με τη σχετική ιστορική αναφορά, το ημερολόγιο του «Γεώργιος Αβέρωφ». Ένα σχεδόν καθημερινό υπηρεσιακό σημείωμα σφράγιζε συμβολικά την πορεία ενός πλοίου που είχε βρεθεί στο επίκεντρο των σημαντικότερων περιπετειών του ελληνικού κράτους κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Δεν ήταν, πάντως, η ημερομηνία του τυπικού παροπλισμού του: αυτός ήρθε το 1952.
Από το Λιβόρνο στην Ελλάδα
Το «Αβέρωφ» ναυπηγήθηκε στα ναυπηγεία Ορλάντο, στο Λιβόρνο της Ιταλίας, καθελκύστηκε το 1910 και παραδόθηκε στο Ελληνικό Ναυτικό το 1911. Αν και καθιερώθηκε στη συλλογική μνήμη ως «θωρηκτό», ο ακριβέστερος ναυτικός χαρακτηρισμός του ήταν θωρακισμένο καταδρομικό κλάσης Pisa. Η αγορά του ήταν στρατηγική επένδυση για μια Ελλάδα που ήθελε να ενισχύσει αποφασιστικά την παρουσία της στο Αιγαίο.
Το κόστος της απόκτησης αναφέρεται σε ιστορικές πηγές περίπου στα 23–24 εκατομμύρια χρυσές δραχμές, με επιμέρους αποκλίσεις στους υπολογισμούς. Από αυτά, 8 εκατομμύρια προήλθαν από το κληροδότημα του εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ, ο οποίος είχε γεννηθεί στο Μέτσοβο και απέκτησε μεγάλη περιουσία στην Αίγυπτο. Το υπόλοιπο καλύφθηκε από ελληνικούς δημόσιους ναυτικούς πόρους.
Ένα τεχνολογικό πλεονέκτημα στη θάλασσα
Το πλοίο είχε μήκος περίπου 140 μέτρα, εκτόπισμα της τάξης των 10.000 τόνων και μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα περίπου 23 κόμβων. Ο κύριος οπλισμός του περιλάμβανε τέσσερα πυροβόλα των 234 χιλιοστών και οκτώ των 190 χιλιοστών, μαζί με ελαφρύτερα όπλα. Το πλήρωμά του αριθμούσε εκατοντάδες ναυτικούς, με τη σύνθεσή του να μεταβάλλεται ανά περίοδο. Η ταχύτητα και η ισχύς πυρός του επέτρεπαν να δρα πιο ευέλικτα από βαρύτερες μονάδες του αντιπάλου.
Ο Κουντουριώτης και οι νίκες στο Αιγαίο
Στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913, με επικεφαλής τον Παύλο Κουντουριώτη, το «Αβέρωφ» έγινε ναυαρχίδα και σύμβολο της ελληνικής ναυτικής υπεροχής. Στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου συνέβαλε αποφασιστικά στην απόκρουση του οθωμανικού στόλου. Η ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο επέτρεψε την απελευθέρωση νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου και επηρέασε καθοριστικά την έκβαση του πολέμου.
Η τολμηρή τακτική του Κουντουριώτη και η επιτυχία του πλοίου γέννησαν έναν θρύλο. Το προσωνύμιο «τυχερό πλοίο» συνδέθηκε με την πολεμική του διαδρομή, καθώς δεν γνώρισε την ήττα σε ναυμαχία.
Από τους παγκόσμιους πολέμους στην απελευθέρωση
Το «Αβέρωφ» έζησε τις αναταράξεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τις δραματικές εξελίξεις του 1922. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά τη γερμανική εισβολή του 1941, διέφυγε από την κατεχόμενη Ελλάδα και συνέχισε να υπηρετεί στο πλευρό των Συμμάχων, φθάνοντας έως τον Ινδικό Ωκεανό. Τον Οκτώβριο του 1944 επέστρεψε στην ελεύθερη Ελλάδα, μεταφέροντας μια ισχυρή συμβολική φόρτιση.
Η τελευταία εγγραφή δεν ήταν το τέλος
Η 31η Οκτωβρίου 1948 έμεινε στην ιστορία χάρη στη φράση «Έκτακτον ουδέν». Το πλοίο παροπλίστηκε επισήμως το 1952 και στη συνέχεια παρέμεινε για δεκαετίες στον Πόρο. Το 1984 το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισε τη διάσωσή του και τη μετατροπή του σε πλωτό μουσείο. Μεταφέρθηκε στο Παλαιό Φάληρο, όπου εξακολουθεί να υποδέχεται επισκέπτες και σχολεία.
Το 2003 τιμήθηκε με χρυσό μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών, ενώ το 2017 η σημαία του δέχθηκε υψηλή κρατική διάκριση. Περισσότερο από ένα διατηρημένο πολεμικό πλοίο, το «Γεώργιος Αβέρωφ» είναι σήμερα ένας ζωντανός τόπος ιστορικής μνήμης. Η πιο απλή φράση του ημερολογίου του αποδείχθηκε, τελικά, μία από τις πιο συγκινητικές.
Πηγές
Πολεμικό Ναυτικό – Πλωτό Ναυτικό Μουσείο «Γ. Αβέρωφ» (averof.hellenicnavy.gr), Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, Militaire.gr (31/10/2016).
