Είναι ίσως ένα από τα πιο παράξενα έθιμα του ελληνικού Δεκαπενταύγουστου. Στο Μαρκόπουλο της νότιας Κεφαλονιάς, τις ημέρες από τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, στις 6 Αυγούστου, μέχρι την Κοίμηση της Θεοτόκου, στις 15 Αυγούστου, εμφανίζονται τα περίφημα «φιδάκια της Παναγίας».
Το επίκεντρο είναι ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου, γνωστός ως Παναγία Φιδούσα, Φιδιώτισσα ή Παναγία της Λαγκουβάρδας. Εκεί συγκεντρώνονται κάθε χρόνο πιστοί και επισκέπτες για να δουν από κοντά τα μικρά φίδια που έχουν συνδεθεί με τη λαϊκή θρησκευτική παράδοση του νησιού. (Religious Greece)
Τι φίδια είναι στην πραγματικότητα
Εδώ υπάρχει και η επιστημονική απάντηση.
Τα «φιδάκια της Παναγίας» ταυτίζονται με το Telescopus fallax, γνωστό ως αγιόφιδο ή ευρωπαϊκό γατόφιδο. Το είδος είναι γνωστό στην επιστήμη από τον 19ο αιώνα και δεν υπάρχει αποκλειστικά στην Κεφαλονιά: συναντάται σε ευρύτερες περιοχές των Βαλκανίων, της Μικράς Ασίας και της ανατολικής Μεσογείου. (Herpetofauna Of Greece)
Πρόκειται για φίδι με ασθενές δηλητήριο, το οποίο χρησιμοποιεί κυρίως για τη λεία του και δεν θεωρείται επικίνδυνο για τον άνθρωπο υπό φυσιολογικές συνθήκες. Παρ’ όλα αυτά, όπως με κάθε άγριο ερπετό, η ασφαλής πρακτική είναι να μην το χειρίζεται κάποιος χωρίς γνώση.
Η λαϊκή παράδοση μιλά για έναν μικρό σταυρό στο κεφάλι τους. Πράγματι, ο χρωματισμός και τα σημάδια στο κεφάλι ορισμένων ατόμων μπορούν να δώσουν αυτή την εντύπωση, όμως οι ερπετολόγοι δεν θεωρούν ότι πρόκειται για πραγματικό σταυρό ή για κάποιο μοναδικό ανατομικό χαρακτηριστικό.
Ο θρύλος με τις μοναχές και τους πειρατές
Το έθιμο έχει τις ρίζες του σε μια παλιά τοπική παράδοση, χωρίς να υπάρχει ασφαλής ιστορική χρονολόγηση της πρώτης εμφάνισής του.
Σύμφωνα με τον θρύλο, στην περιοχή υπήρχε παλαιότερα γυναικείο μοναστήρι. Κάποια ημέρα πειρατές πλησίασαν για να το λεηλατήσουν. Οι μοναχές, βλέποντας τον κίνδυνο, προσευχήθηκαν στην Παναγία να τις προστατεύσει.
Από εδώ και πέρα υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές.
Στη μία, η περιοχή γέμισε ξαφνικά φίδια, τα οποία τρόμαξαν τους πειρατές και τους ανάγκασαν να φύγουν. Σε άλλη εκδοχή, οι ίδιες οι μοναχές παρακάλεσαν την Παναγία να τις μεταμορφώσει σε φίδια ώστε να μην πέσουν στα χέρια των επιδρομέων.
Από τότε, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, τα φίδια επιστρέφουν κάθε Αύγουστο.
Από πότε υπάρχει το έθιμο;
Ακριβής ημερομηνία γέννησης του εθίμου δεν μπορεί να δοθεί με ιστορική βεβαιότητα. Πρόκειται για παράδοση αιώνων, που μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά.
Έχουμε πάντως σημαντική παλαιότερη καταγραφή από τον Κεφαλονίτη λαογράφο Δημήτρη Λουκάτο, ο οποίος στο έργο του «Κεφαλλονίτικη Λατρεία», που εκδόθηκε το 1946, περιγράφει με εντυπωσιακές λεπτομέρειες την παρουσία των φιδιών στην εκκλησία, τους κατοίκους που τα συνέλεγαν από τη γύρω περιοχή και τους πιστούς που τα κρατούσαν στα χέρια τους κατά την ακολουθία. (Kefalonia Magazine)
Άρα, άλλο πράγμα είναι ο πανάρχαιος θρύλος και άλλο αυτό που μπορούμε να τεκμηριώσουμε ιστορικά: το έθιμο είναι καταγεγραμμένο τουλάχιστον από το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, ενώ η τοπική παράδοση το τοποθετεί πολύ παλαιότερα.
Εμφανίζονται μόνα τους μέσα στην εκκλησία;
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση, γιατί γύρω από το έθιμο έχουν δημιουργηθεί πολλές υπερβολές.
Η επιστημονική καταγραφή αναφέρει ότι τα φίδια εντοπίζονται από κατοίκους στη γύρω περιοχή και μεταφέρονται στον ναό. Το ίδιο αναφέρει και το Γεωπάρκο Κεφαλονιάς-Ιθάκης: τα αγιόφιδα εμφανίζονται στην περιοχή των χωριών Μαρκόπουλο και Αργίνια και οι κάτοικοι τα μεταφέρουν μέσα στους ναούς, ακόμη και κοντά στην εικόνα της Παναγίας.
Μετά τη γιορτή επιστρέφουν στο φυσικό τους περιβάλλον.
Αυτό βεβαίως δεν αφαιρεί τίποτα από τη θρησκευτική σημασία που αποδίδουν οι πιστοί στην εμφάνισή τους.
Τι λέει η Εκκλησία
Στην εκκλησιαστική και τοπική παράδοση τα φιδάκια αντιμετωπίζονται ως σημείο ευλογίας της Παναγίας και το έθιμο έχει ενσωματωθεί πλήρως στον εορτασμό.
Οι πιστοί τα κρατούν στα χέρια, τα ακουμπούν επάνω τους και τα μεταφέρουν κοντά στην εικόνα. Η επίσημη τουριστική-θρησκευτική προβολή της Ελλάδας καταγράφει την παράδοση και αναφέρει την εικόνα της Παναγίας ως «Οφιούσα» ή «Φιδιώτισσα».
Θεολογικά, ωστόσο, είναι σωστό να ξεχωρίζουμε τα πράγματα: η εμφάνιση των φιδιών δεν αποτελεί δόγμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ανήκει στη λαϊκή θρησκευτική παράδοση και οι πιστοί μπορούν να τη βιώνουν ως θαυμαστό σημείο χωρίς αυτό να αποτελεί υποχρεωτικό αντικείμενο πίστης.
Οι δύο χρονιές που δεν εμφανίστηκαν
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ένα άλλο κομμάτι της παράδοσης.
Στην Κεφαλονιά η μη εμφάνιση των φιδιών θεωρείται κακός οιωνός. Δύο χρονιές αναφέρονται ξανά και ξανά στις τοπικές διηγήσεις: το 1940 και το 1953. (Γεωπάρκο Κεφαλονιάς – Ιθάκης)
Το 1940 η Ελλάδα μπήκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ το 1953 οι καταστροφικοί σεισμοί του Ιονίου ισοπέδωσαν μεγάλο μέρος της Κεφαλονιάς.
Φυσικά, δεν υπάρχει επιστημονική αιτιώδης σύνδεση ανάμεσα στην απουσία των φιδιών και στα γεγονότα που ακολούθησαν. Για τη λαϊκή παράδοση, όμως, η σύμπτωση αυτή ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον θρύλο.
Ένα έθιμο ανάμεσα στην πίστη και την επιστήμη
Και ίσως αυτό ακριβώς κάνει τα «φιδάκια της Παναγίας» τόσο συναρπαστικά.
Η επιστήμη γνωρίζει ποιο είναι το φίδι: Telescopus fallax. Μπορεί να εξηγήσει τη βιολογία και την εξάπλωσή του και να ξεκαθαρίσει αρκετούς μύθους που δημιουργήθηκαν γύρω του.
Η παράδοση, από την άλλη, διηγείται μια ιστορία αιώνων για μοναχές, πειρατές, προσευχές και την προστασία της Παναγίας.
Και κάθε Αύγουστο οι δύο κόσμοι συναντιούνται στο ίδιο μέρος: στο Μαρκόπουλο της Κεφαλονιάς, στην Παναγία τη Φιδούσα.
Εκεί όπου, όταν πλησιάζει ο Δεκαπενταύγουστος, οι κάτοικοι εξακολουθούν να περιμένουν ένα από τα πιο παράξενα και διάσημα σημάδια του ελληνικού καλοκαιριού: να εμφανιστούν και πάλι τα φιδάκια της Παναγίας.
