Αφορμή για τη συζήτηση γύρω από την έννοια της «μαθημένης ανημπόριας» (learned helplessness) αποτέλεσε πρόσφατο βίντεο στο TikTok. Στο βίντεό της, η ειδικός Χριστίνα Μαρία (πτυχιούχος Ψυχολογίας (BSc in Psychology), με μεταπτυχιακές σπουδές στη Συμβουλευτική (MSc in Counselling) και πιστοποίηση στη Διατροφή και την Ψυχική Υγεία (Cert in Nutrition & Mental Health), σχολιάζει την εμφανή κοινωνική απάθεια που παρατηρείται απέναντι σε σοβαρά σκάνδαλα τα οποία έχουν έρθει στο φως της δημοσιότητας, όπως οι πρόσφατες αποκαλύψεις που αφορούν την υπόθεση Επστάιν.
@christina..maria Έχουν βγει σκάνδαλα που σοκάρουν, αλλά ο κόσμος δεν αντιδράει. Ο εγκέφαλος λειτουργεί μέσα από μαθημένη αβοηθησία (Learned Helplessness): μαθαίνει ότι η αντίδραση δεν αλλάζει τίποτα και χάνει κάθε ελπίδα. #fyp #viral #fypage #psychology #learnontiktok ♬ original sound – christina..maria
Όπως επισημαίνει, η απουσία μαζικής αντίδρασης και η αίσθηση ότι «τίποτα δεν αλλάζει» μπορούν να ερμηνευτούν μέσα από το πρίσμα της μαθημένης ανημπόριας, ενός ψυχολογικού φαινομένου που οδηγεί τα άτομα αλλά και τις κοινωνίες σε παθητικότητα και παραίτηση από τη δράση.
Τι ακριβώς είναι όμως η μαθημένη αβοηθησία;
Πώς αναπτύσσεται και με ποιον τρόπο μπορεί να επηρεάζει τόσο την ατομική συμπεριφορά όσο και τη συλλογική στάση απέναντι σε κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα;
Στην εγκυκλοπαίδεια britannica.com αναφέρται πώς σε ψυχολογικό επίπεδο, ο όρος μαθημένη ανημπόρια περιγράφει μια κατάσταση κατά την οποία ένα άτομο παύει να προσπαθεί να αλλάξει αρνητικές συνθήκες, ακόμα και όταν υπάρχουν πραγματικές δυνατότητες να το κάνει, επειδή έχει μάθει από προηγούμενες εμπειρίες ότι τίποτα δεν εξαρτάται από τις δικές του ενέργειες.
Όπως επίσης αναφέρεται στην britannica.com, ο όρος πρωτοδιατυπώθηκε από τον ψυχολόγο Μάρτιν Σέλιγκμαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960, βασισμένος σε πειράματα όπου ζώα (π.χ. σκύλοι) υποβάλλονταν σε επαναλαμβανόμενες δυσάρεστες καταστάσεις τις οποίες δεν μπορούσαν να αποφύγουν. Αργότερα, όταν τους δόθηκε η ευκαιρία να αποφύγουν την ίδια κατάσταση, δεν προσπάθησαν καν είχαν «μάθει» ότι είναι ανίκανοι να αλλάξουν το αποτέλεσμα.
Με απλά λόγια, το άτομο τείνει να παραιτείται και να γίνεται παθητικό, ακόμη και όταν έχει πλέον τη δυνατότητα να δράσει, επειδή επαναλαμβανόμενες εμπειρίες έλλειψης ελέγχου το έχουν «εκπαιδεύσει» να πιστεύει ότι οι προσπάθειές του δεν έχουν σημασία.
Πώς εκδηλώνεται
Σε άρθρο της ιστοσελίδας ψυχολογίας simplypsychology.org αναφέρεται πώς κάποια από τα πιο συνηθισμένα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη μαθημένη ανημποριά είναι:
Μείωση κινήτρου και ενεργητικότητας: Το άτομο δεν προσπαθεί καν να βελτιώσει μια κατάσταση.
Αίσθηση ότι “δεν μπορώ να κάνω τίποτα”, ακόμα κι όταν υπάρχει τρόπος αλλαγής.
Συναισθηματική παθητικότητα ή απόσυρση π.χ. αποφυγή νέων προκλήσεων, απώλεια ελπίδας.
Αυτό το μοτίβο έχει συνδεθεί με κατάθλιψη, άγχος και άλλες δυσκολίες ψυχικής υγείας, λόγω της βαθιάς επίδρασης που έχει στην αντίληψη του εαυτού και στη συμπεριφορά.
Πώς αναπτύσσεται
Τέλος το simplypsychology.org σημειώνει πώς το φαινόμενο αυτό μπορεί να εμφανιστεί όταν κάποιος βιώνει επαναλαμβανόμενες αποτυχίες ή τραυματικές καταστάσεις που δεν μπορεί να ελέγξει, όπως δυσκολίες στην εργασία, σχέσεις, σχολείο ή άλλες πιεστικές συνθήκες. Με την πάροδο του χρόνου, το άτομο αρχίζει να εσωτερικεύει την αίσθηση έλλειψης ελέγχου, ακόμα κι όταν οι συνθήκες αλλάζουν προς το καλύτερο.
Με πληροφορίες από britannica.com και simplypsychology.org
